— Ну, во цяпер будзе парадак,— падбадзёрваў дырэктар, весела ўсміхаючыся.
Але Андрэю было нявесела, куды больш нявесела, чым тады, калі даводзілася хадзіць з гузакамі за крытыку. Хлопцы перасталі дапускаць яго ў свае кампаніі. Нават сядзець за адной партай не хацеў ніхто. Пачалі ставіцца, быццам ён пустое месца, кончаны чалавек. Адвярнуліся ўсе, нават тыя, каго ўвесь час хваліў у насценгазеце, учарашнія сябры. Тут не тое што дырэктар, а ўвесь педсавет быў бяссільны дапамагчы…
О, як хацелася яму быць з хлопцамі, быць раўнёю, разам лазіць па чужых садах, дацямна ганяць мяч, гойсаць на веласіпедзе па суседніх вёсках, дражніцца са старэйшымі пад вокнамі на забавах, куды пакуль што іх, падшыванцаў, і блізка не падпускалі. Паддобрываўся, знарок гаварыў дзёрзкасці настаўнікам, нават зрываў урокі, аднак і гэта не памагала. Яго па-ранейшаму цураліся, ён быў для іх задавакам, чужаком, нагаворшчыкам, дырэктаравым прыслужнікам.
Адным суцяшэннем, адным паратункам заставаліся кнігі. Чытаў запоем, іншы раз да самай раніцы, і гэта затрывожыла маці.
— Сынок, схадзі пагуляй з хлопцамі, не ўлягай так, не сушы мазгі,— умольвала яна.— Каб жа чаго не сталася. Начытаешся яшчэ, напішашся сваіх вершыкаў…
Ён злаваў, нерваваўся: матчыны словы змушалі яшчэ вастрэй адчуваць сваю няўцешную адзіноту.
— Няма часу! — буркаў у адказ, утыркваўся ў кніжку, хоць яшчэ доўга не мог успрымаць, што там напісана. У такія хвіліны ён сам сабе здаваўся птахам, што адбіўся ад чарады, і такому птаху, ведаў, няма вяртання назад да грамады — яго заклёўваюць, забіваюць да смерці самі ж сародзічы…
— Пётра, баліць душа за хлопца,— усё часцей вечарамі ўздыхала маці.— Дальбог, зрушыць галаву гэнымі кніжкамі і вершыкамі. Мо ты з ім пагавары, як мужчына. Адналеткі вунь па забавах шастаюць, а ён — як манах…
— Нічо-ога, па забавах яшчэ нашастаецца — большага б клопату не было! — супакойваў бацька.— Кніжкі дурному не навучаць. Во, паглядзі, да чаго дашастаўся па забавах і кампаніях Антосеў хлопец: бацьку роднага з калом вакол хаты ганяе — давай грошы на гарэлку! Соплі пад носам не абсохлі, а ўжо турма плача… Ты лешп паслухай, што пра нашага сталыя, разумныя людзі кажуць…
Сапраўды, пажылыя вяскоўцы ставіліся да яго вельмі паважна, як да дарослага, любілі пагаманіць, распытаць, што ў кніжках і газетах пішацца. Сам не раз чуў, як гаварылі: ото ж сур’ёзны і разумны, усё на свеце ведае, а ўсё таму, што за вярсту абмінае розных шалапутаў, што б’юць бібікі ды гойсаюць, як ашалелыя, да раніцы…
Канечне, усё гэта было прыемна, цешыла душу, але, па праўдзе кажучы, куды цікавей было б гойсаць да раніцы з аднагодкамі-шалапутамі, чым пераказваць змест прачытаных кніг дзядам. Бачыў, вядома, што ўзвышаюць яго ў вачах сталых вяскоўцаў і каляровыя, салідныя канверты з назвамі вядомых газет, часопісаў, якія штодня прыходзілі па пошце. Нашто ўжо скептык і вастраслоў дзядзька Стах, які пасля аперацыі стаў насіць, дакладней — вазіць на сваім мапедзе пошту, і той адносіўся з падкрэсленай павагай, нават пяшчотай. Ён паказваў гэтыя канверты, лічы, у кожнай хаце, не забыўшы таемна паведаміць, што такія важнецкія пісьмы не прыходзяць нават старшыні калгаса.
Часта, калі не было нікога дома, Стах падсаджваўся, заводзіў гаворку. I заўсёды хітранька пачынаў здалёку… Андрэй добра ведаў, куды ён хіліць: няймецца выведаць, што ж там пішуць у гэтых канвертах? Балазе, заклеены яны заусёды надзейна, а то, пэўна, Стах не ўтрываў бы па дарозе. Сяды-тады ён даваў чытаць Стаху надрукаваныя на фірменных бланках лісты, задавальняючы яго ледзь не хваравітую цікаўнасць. Вядома, не тыя, дзе саромелі за граматычныя памылкі, раілі больш чытаць, вучыцца ў Пушкіна, Лермантава, Купалы, Коласа. Такія звычайна рваў на шматкі, паліў, каб часам не трапілі каму на вочы, асабліва — сястры. А потым, калі заходзіла маці, Стах ківаў галавою:
— Ота ж і хлопец у цябе, Наста! Пагаварыць люба — больш за кожнага настаўніка ведае... Такіх у нашай ваколіцы яшчэ не было. А паглядзі, як па-нашаму шпарыць! Аж за душу бярэ. Не то што другі: паходзіць дзень ля грамаці — і ўжо ўстыдаецца, забыў, як памяло завуць, пакуль тое памяло не трэсне па мазгавешцы... Праўду кажуць: дурань і начужыя іконы моліцца... Далё-ё-ка твой хлопец пойдзе, Наста...
— Ат, хто яшчэ ведае,што з яго будзе! — для прыліку адмахвалася маці, а самой, адчуваецца, тыя Стахавы слава — як мёд па душы.