Праз тыдні два з рэдакцыі прыйшло пісьмо. Страх браў распячатаць канверт, тым больш — дома была сястра. Напусціўшы на сябе абыякавасць, сунуў пісьмо ў кішэню, пачакаў трохі і гэтак, між іншым, падаўся на вуліцу, а самога аж пот прабіраў. Нырнуў у сад за кусты парэчак, дзе была яго запаветная схованка…
Пісьмо, на дзіва, было напісана ад рукі, роўным, амаль каліграфічным почыркам. Імгненна, адным позірках ахапіў напісанае — і сэрца зайшлося, сам не ведаў ад чаго — радасці ці страху. Супрацоўнік, які бязлітасна бракаваў яго матэрыялы, віншаваў з удачай, адзначаў вялікі прагрэс у яго творчасці, паведамляў, што артыкул рыхтуецца да друку…
Гэтае дваістае пачуццё радасці і страху не пакідала ні на хвіліну, аж пакуль не прыйшло яшчэ адно пісьмо — на гэты раз надрукаванае на машынцы, за подпісам загадчыка аддзела…
Знайшлі, аказалася, тую газету… Дакладней, не газету, а кнігу — аўтар быў вядомы публіцыст, лаўрэат нейкай прэміі.
Саромілі за плагіят, адмаўляліся мець справу…
III
Андрэй ляжаў на нарах, прыкінуўшыся, што спіць, хоць сон, з якім яшчэ нядаўна змагаўся, як толькі мог, зараз ні за што не хацеў прыходзіць.
Арыштанты зацята «віставалі», бесперапынку курылі «Астру» — танныя, але крэпкія цыгарэты, і ўсё было ахутана тытунёвым воблакам, асабліва смуродлівым і едкім у сырасці — у вёсцы сказалі б: хоць святых вынось. Нясцерпна цягнула на кашаль, аднак адчайна стрымліваўся, сам не ведаючы: а навошта? 3 тугою і асуджанасцю думаў: можна атруціцца, сканаць да раніцы. 3 бяссонніцы — і адразу ў вечны сон, на піва к праайцу Абраму…
У галаву лезлі змрочныя думкі, адна змрачней за другую, бы невясёлая згадка, што да раніцы можна прадстаць перад суровымі вачыма праайца Абрама, разварушыла памяць, і папаўзло з усіх яе куткоў рознае недарэчнае, прыкрае, нават тое, што, здавалася, даўным-даўно забыта, пра што і ўспамінаць брыдка…
Усплыў ходкі газетны штамп-прыём: у ідэальных, як анёлы, герояў журналісты не прамінаюць спытаць: маўляў, як вы пражылі б жыццё, каб можна было пачаць усё спачатку? Ён і сам не раз карыстаўся гэтым апрабаваным з эфектным стандартна-бадзёрым адказам прыёмам: паўтарыў бы ўсё спачатку, нічога не схацеў бы мяняць… А каб самому задаць такое пытанне? Хацеў бы ён паўтарыць усё спачатку? Ні за што! Як, пэўна, і тыя, хто адказвае з разлікам на публіку, ці проста сябры-газетчыкі прыпісваюць ім дзеля прыгожага слоўца. Інакш жыў бы… А як інакш? Ва ўсякім разе — не так…
Сяннік быў мулкі, падушка — як камень, пахла струхлелай саломай, потам, яшчэ нечым незразумелым, непрыемным. Асцярожна перавярнуўся на спіну, сагнутымі ў локцях рукамі закрыў вочы, загадаў сабе: спаць, спаць, спаць!..
Але цела не жадала падпарадкоўвацца гэтаму разумнаму загаду. Амаль ведаў, што не засне: заўсёды, калі выб’ецца са сну ў пачатку ночы — бяссонніца забяспечана. Хіба толькі пад самую раніцу на хвіліну-другую праваліцца ў паўдрымоцце, якое з вялікай нацяжкаю можна назваць сном. А потым увесь дяень будзе пакутаваць ад млявасці, апатыі, сноўдацца, як мо-края курыца. Заўтра ж, як ніколі, трэба быць свежым, у форме…
Едкі тытунёвы дым выядаў вочы. Варочала нутро, звінела ў галаве: бом-цік, цік-бом, бом-цік… А сам жа некалі дыміў — пачка на дзень не хапала. Цесць, цешча, жонка забаранілі курыць у пакоі, гналі на балкон, лесвічную пляцоўку… Бадай, толькі зараз разумеў іх…
Згадка пра цесця, былую жонку торкнула нечым непрыемным, агідным, ліхаманкава кінуўся шукаць, за што б зачапіцца больш зручнае — думаць пра іх зараз было невыносна…
Між тым нічога вартага не прыходзіла на памяць, бы ў жыцці і не было нічога светлага. Загадаў сабе: было! Яшчэ колькі было! Светлых дзён было мо нават больш, чым чорных! Гэта натура чалавечая такая: добрае забываецца, да добрага прывыкаеш, благое — помніцца, з благім цяжка звыкнуцца. Колькі б ні меў радасці — усё, здаецца, мала, хочацца большага. Нажывеш непрыемнасць — і ўжо тупік, апакаліпсіс! А пройдзе час — і самому смешна. Во заўтра мо сам пасмяецца са сваёй бяды… Ці раз заракаўся ніколі і ні з чаго не рабіць трагедый!.. У жыцці, як і ў прыродзе, усё зменлівае, адноснае. Дзень мяняецца ноччу, ноч — днём, смутак — радасцю, радасць — смуткам, зіма — вясною, вясна — летам… Прырода і жыццё не церпяць аднастайнасці. Не бывае бясконцай ночы, нават калі яна палярная, не бывае бязмежнай бяды, бясконцых непрыемнасцей, нават, калі яны здаюцца апакаліпсісам. Пасля зімы вясна заўжды жаданая, радасць пасля гора заўсёды яркая, быццам бяда існуе толькі для таго, каб упрыгожыць радасць. I наадварот: чым большае шчасце — тым гарчэйшага чакай смутку… I ў гэтым вечным чаргаванні святла — ценю, радасці — засмучэння, магчыма, і ёсць вялікая логіка, мудрасць прыроды і быцця…