Надзея — заўзяты грыбнік. Для яе няма лепшага адпачынку, чым хадзіць з кошыкам і шукаць, пад якой сасонкай ці ялінкай, пад якой купінкай, пад якім лісцікам хаваюцца лясныя прыгажуны. Галава п’янее ад пахаў грыбніцы, ляснога водару, прыходзіць нейкі спакой, які невядома як ужываецца са спартыўнай апантанасцю — знайсці! Тут, звычайна, не думаецца аб сур’ёзным, бо думкі раз-пораз перарываюцца пры кожнай удалай знаходцы. Ці то ад таго, што надта ж спорна высыпалі грыбы — сем’ямі, па дзесяць — дваццаць, а то і болей, ці то ад думак, то дакорлівых, то смутна-трывожных, але на гэты раз не было звычайнай радасці, і яна амаль абыякава рэзала пад корань баравічкі, нават не асабліва клапоцячыся, каб не пакінуць якога "браціка", што "адбег" ад сям’і і хітра схаваўся пад сапрэлую ігліцу. У галаву лезла, турбавала нешта болей важнае. Яна зноў і зноў вярталася да спрэчкі з Гарустовічам, сама толкам не ведаючы, чаму менавіта гэта так яе хвалюе.
"А ўсё, ж, як наконт тэрміна "перажыткі"? — мо ў соты раз пытала ў сябе Надзея.— Ці на самай справе яны перажыткі? Ці мо ўсё ж меў нейкую рацыю Гарустовіч, сцвярджаючы, што гэта не перажыткі мінулага, а свой уласны прадукт?"
Адказу не было. Усе яе разважанні заходзілі ў такія лабірынты, што выбрацца, здавалася, немагчыма. А мо яна вынаходзіць веласіпед? Мо гэтая праблема раскладзена па палічках у якой-небудзь разумнай кніжцы? I яна пачынала шкадаваць, дакараць сябе, што ўсё неяк абыходзіла палітычную кнігу, хоць ва універсітэце любіла грамадскія навукі, асабліва філасофію. Аднак брашуры, кніжкі, якія бралася чытаць апроч падручніка, адштурхоўвалі сваёй казённай мовай, закавырыстым вучоным стылем. I ў гэтых брашурках часцей за ўсё шукалі для выкладчыка яркія прыклады стылістычыых і граматычных недарэчнасцей. А мо яны, самаўпэўненыя недараслі, за формай не хацелі бачыць зместу?
Надзеіны думкі адхіляліся ўбок, потым вярталіся зноў усё да таго ж, але адказу не было. I раптам прыгадалася ці то пачутае некалі ад выкладчыка, ці то недае вычытанае: калі хочаш разабрацца ў сутнасці нейкай з’явы, паглядзі — на карысць каму яна, чые эканамічныя інтарэсы абараняе… А каб падысці з гэтым ключыкам да перажыткаў? Якія інтарэсы ў іх носьбітаў, дакладней, мяшчан? Бядома якія: свае дачы, свае машыны, сваё золата, свае аклады, свае анучы, свае бібліятэкі… Часта і бібліятэкі! Сёй-той горла перагрыае, а пралезе, каб мець па падпісцы Пушкіна, Дастаеўекага, і не таму, што ён будзе чытаць, а каб запоўніць купленую імпартную "сценку"; збірае рэдкія кнігі, каб паказаць сваю вучонасць, а пры зручнай сітуацыі ператварыць іх у звонкую манету. 3 усіх кніжак, бадай, адна — ашчадная — цалкам задаволіць усе духоўныя патрэбы мешчаніна. Выходзіць, што мяшчанства — псіхалогія дробных уласнікаў, хцівых гандляроў. Значыць, яно — дзіця старога свету, носьбіт дробнабуржуазнай псіхалогіі. I гэтая псіхалогія тым больш небяспечная, што не згубіла здольнасці прыстасоўвацца да новых, нязвыклых умоў, паразітаваць на пэўных супярэчнасцях развіцця.
Думкі яе набывалі здзіўляючую яснасць, лагічную паслядоўнасць, і была вялікая радасць адкрыцця — во як проста раскрываецца гэтая заблытаная праблема!
Але як змагацца з гэтай мяшчанскай псіхалогіяй і яе носьбітамі?.. Вядома, выкрываць, выносіць на строгі грамадскі суд, супрацьпастаўляць дробным, эгаістычным мяшчанскім мэтам высокія ідэалы. Але ці дастаткова гэтага? Пэўна, недастаткова. Трэба яшчэ "чысціць" сябе… Калі разабрацца, то, мусіць, у кожным чалавеку жыве прыгнечаны нячысцік, жыве і спакушае спадцішка. I варта паддацца таму спакушэнню, як ашалее гэты эгаістычны нячысцік — і ўжо не ён, а ты яго раб. I сёй-той спакушаецца — спачатку дармовай пліткай шакаладу, а потым і трыццаццю срэбранікамі. Глядзіш, быў чалавек — і няма чалавека. Страха дачы засланіла ўсё неба, далягляд бачыцца толькі цераз лабавое шкло ўласнага аўтамабіля, бляск золата засціць сонца. Во табе і хцівы ўласнік, духоўны прымітыў, класічны мешчанін! Тут ясна…
Надзеіны думкі пайшлі ў іншым напрамку. А ці заўсёды яна не дазваляе сабе тое, што асуджае ў другіх? Ну, хоць бы неразумнае какецтва з участковым міліцыянерам… Навошта ёй усё гэта? Ды нічога-нічагусенькі не патрэбна ёй ад таго Гарноські! Нейкае дзіўнае прозвішча — Гарноська… А калі глянуць праўдзе ў вочы? Калі глянуць праўдзе ў вочы, то… яна, гэтак неразумна гуляючы ў каханне, растрачвае сябе па дробязях. I для чаго растрачвае? Каб задаволіць сваю эгаістычную прыхамаць, нікчэмную і жорсткую, якая, калі разабрацца, яшчэ як абражае самую сябе… Яшчэ як абражае! Хіба ад нечых бессаромных позіркаў іншы раз не адчувае сябе заляпанай брудам? То на якую ж трасцу ёй усё гэта?! Дакуль лёгкія ветрыкі будуць гуляць у галаве? А мусіць, сапраўды ёсць мудрая праўда — нішто не праходзіць бясследна, за ўсё даводзіцца расплачвацца. Пэўна, яна ўжо і расплачваецца… Дваццаць чатыры стукнула, а ўсё няма, усё не прыходзіць тое таямнічае пачуццё, пра якое столькі прачытана. А мо яго, гэтага вялікага кахання, ужо і не будзе?