Прыгадалася так і не закончаная (усё неяк не трапляўся зручны выпадак) спрэчка з Гарустовічам. Гарустовіч, як заўсёды, прыдурваўся, а яна прымала за чыстую манету. Заўсёды, хто прымае якую лухту за чыстую манету, выглядае камічна. Шмат хто на студыі, і яна ў тым ліку, не заўсёды ўмеюць спрачацца аргументавана. Нейкая запозненая рэакцыя. Запозненая рэакцыя? А мо проста не хапае аргументаў, ведаў? Калі шчыра, то шмат хто жыве старым універсітэцкім багажом. Колькі раз, бывала, казала сабе: вось здам экзамен, выпадзе вольная хвіліна — абавязкова перачытаю спакойна, для сябе, а не для экзаменатара, шэтую кніжку, гэтага аўтара. Але звычайна з’яўляліся новыя клопаты — і ўсё адкладвала, цешачы сябе: вось скончыцца вучоба, тады будзе час. Закончылася вучоба — і новыя клопаты, новы тлум, зноў не стае часу перачытаць для сябе тое, што некалі ўпушчана.
Надзея судзіла сябе строга і бескампрамісна. Так яшчэ яна не судзіла сябе ніколі. I пачынала шчымець сэрца ад прыкрасці і жалю да сябе, ад таго, што нешта ўпускае, у нечым адстае ад жыцця. А час бяжыць. жыццё ставіць праблемы, патрабуе адказу па самай высокай мерцы. Трэба шмат ведаць, трэба быць чалавекам, барацьбітом. Як мала яшчэ яна зрабіла, як мала робіць! Колькі складаных "чаму?" заставаліся нявырашанымі, не зразумелымі да канца!
Цяпер гэтыя горкія папрокі, шматлікія "чаму?" наваліліся ўсе адразу, сталі турбаваць і трывожыць. Нават тут, у разворанай баразне, дзе разам з маці выбірала буйныя белыя бульбіны і насіла высыпаць у мяшкі цяжкія кошыкі, гэтыя "чаму"? не выходзілі з галавы. Занятая сваімі думкамі, яна амаль не заўважала стомленасці, матчынай радасці: "Ах, урадзіла, ах, урадзіла! Што значыць "тэмп!"
I гэтая яе засяроджаная маўклівасць не на жарт хвалявала маці. Аднак старая далікатна маўчала, хоць ёй і вельмі хацелася пагаварыць…
Надзея кожны год бярэ водпуск у верасні і прыязджае ў вёску да маці. Па-першае, дапамагчы выкапаць бульбу, зрабіць іншыя справы па гаспадарцы. Па-другое, пабыць з маці, здароўе якой слабее ўсё больш і больш. 3 кожным сваім прыездам Надзея заўважае новую сівізну ў матчыных валасах. Усё прыкметней прыгорблівае старую да зямлі цяжкая ноша гадоў і хвароб.
Алена Іванаўна ганарыцца дачкой. Калі надараецца вольная хвіліна, ходзіць да суседзяў, у якіх ёсць тэлевізар, і просіць: "Уключыў бы ты, Хведар, мо там маю паказваюць…"
Надзея не раз збіралася купіць маці тэлевізар, аднак Алена Іванаўна ўвесь час пярэчыць:
— Няма мне калі яго глядзець. Я ўключаць нават яго баюся. Нашто ж грошы выкідаць, каб стаяла скрынка?
Надзея ведае: не ў грошах справа, не ў матчыным няўменні абыходзіцца з тэлевізарам. Проста маці палохаецца, што не будзе прычыны схадзіць да суседзяў, каб і тыя лішні раз паглядзелі, якая ў яе дачка. У апошнія два прыезды Надзея стала заўважаць нешта новае ў паводзінах маці. Расказваць вясковыя навіны яна пачынае з таго, што нехта пераехаў жыць у горад. Быццам гэтая навіна больш за ўсё цікавіць дачку. I ад гэтых навін у матчыных вачах адчуваецца глыбока схаваны смутак. Раней, бывала, яна такія пераезды і за навіну не лічыла — якая справа яе Надзеі да таго, што Тэкля Яўхімава ледзь не задарма прадала хату і перабралася ў мястэчка да сына няньчыць унука? Надзея той Тэклі мо ўжо і не помніць… Цяпер чамусьці ў маці толькі і гамонка пра тое, як каму з вяскоўцаў жывецца ў сваіх сыноў і дачок, хто як уладкаваўся, хто з дзяўчат замуж выйшаў, хто толькі збіраецца выходзіць. Праходзіў дзень — і маці, нібы забыўшы, пачынала тое ж самае:
— А ты чула, Петрукова Маруся замуж выйшла? Такая ўжо, здавалася, няўклюда, а чалавека знайшла — ого! Кажуць, нават нейкі начальнік,— і, крыху падумаўшы, самотна ўздыхнула: — Хто ведае, у каго які лёс…
Надзея ведае, куды хіліць маці.
— А як там у цябе? Ці маеш каго? — У яе вачах амаль адчайная цікаўнасць.
— Ды хто мне, апроч цябе, патрэбны, мамачка? — жартуе Надзея, абдымаючы за плечы, цалуе маці.
— Ды пачакай ты,— нездаволена адводзіць галаву Алена Іванаўна.— Я ў цябе сур’ёзна пытаюся.
— Калі хочаш ведаць сур’ёзна, то няма… Усе абы-што. А каб па душы — няма.
— То ці не надта ж ты там перабіраеш ужо? Ой, глядзі, дзеўка! Так і ў векавухах можна застацца,— затрывожана гаворыць маці, памаўчыць трохі і з нейкай роспаччу дадае: — Ах, божачка, божачка! Здаецца, і сама ладная, і работу маеш чыстую, а шчасця во няма… А мо занадта нос дзярэш?
— Не будзем аб гэтым, мама. Прыйдзе час — прывяду табе самага-самага лепшага на свеце зяця. Толькі не хвалюйся,— зноў пераходзіла на жарт Надзея.— Скажы, хіба я такая брыдкая, каб за каго папала выходзіць?
— То я ж не кажу, каб абы за каго. Але табе ўжо пад дваццаць пяць падваліла.
Надзеі смешнавата ад гэтых матчыных клопатаў. Але можна ў нечым зразумець і маці. Вядома, ёй вельмі хацелася б, каб у дачкі было ўсё, як у людзей: і добры, непітушчы муж, і свой кут, і здаровыя, дагледжаныя дзеткі. Яна, пэўна, як і ўсе пажылыя адзінокія вяскоўцы, калі занядужае, хацела б пераехаць да дачкі…