— Па тым, як яны ўляпётваюць, відаць, што яны нядобрыя людзі,— сказаў маёр.
— Хто гэтыя індзейцы? — запытаў Паганель у Талькава.
— Гэта гаучо,— адказаў патагонец.
— Гаучо? — паўтарыў Паганель і, звярнуўшыся да сваіх спадарожнікаў, дадаў:— Не варта было так асцерагацца! Нам няма чаго баяцца!
— Чаму? — запытаў маёр.
— Таму што гаучо—ціхамірныя земляробы.
— Вы ўпэўнены, Паганель?
— Безумоўна. Яны палічылі нас за грабежнікаў і таму ўцяклі.
— А я думаю, што яны ўцяклі таму, што не адважыліся напасці на нас,— засупярэчыў Гленарван, узлаваны ад няўдачы сваёй спробы перагаварыць з індзейцамі.
— I я так думаю,— сказаў маёр.— Калі не памыляюся, гаучо,— не ціхамірныя земляробы, а самыя вядомыя і небяспечныя бандыты.
— Глупства! — сказаў Паганель.
І ён так горача пачаў даводзіць сваю правату ў гэтых этналагічных[40] спрэчках, што ўмудрыўся раззлаваць нават маёра, які выказаў зусім не ўласцівую яму фразу.
— Мне здаецца, што вы гаворыце глупства, Паганель.
— Глупства? — паўтарыў вучоны.
— Так. Сам Талькаў лічыў гэтых індзейцаў за разбойнікаў, а Талькаў, напэўна, ужо ведае, хто яны такія.
— Што-ж, значыцца, на гэты раз і сам Талькаў памыліўся,— запярэчыў Паганель з некаторым абурэннем.
— Гаучо,— земляробы, пастухі і ніхто іншыя! Я пра гэта напісаў у сваёй кніжцы аб насельніках пампасаў, якая заслужыла самыя пахвальныя водгукі спецыялістаў.
— Гэта даводзіць толькі, што вы памыліліся, пане Паганель.
— Я памыліўся, пане Мак-Набс?
— Трэба меркаваць з-за разгубленасці,— дамагаўся маёр.— Але гэта няважна, вы выправіце ў наступным выданні.
Паганель, пакрыўджаны тым, што сумняваюцца ў яго геаграфічных ведах і нават проста аспрэчваюць іх, адчуў, што ў іх закіпае абурэнне.
— Ведайце, сэр,— сказаў ён,— мае кнігі не маюць патрэбы ў падобных «папраўках»!
— Не, маюць патрэбу, прынамсі ў даным выпадку,— сказаў Мак-Набс, таксама з упартасцю.
— Сэр, вы сёння нязносны! — крыкнуў Паганель.
— А вы няветлівы,— адказаў маёр.
Спрэчкі, як відаць, прымалі сур’ёзны абарот, не гледзячы на нязначнасць выкліканага імі рознагалосся. Гленарван рашыў, што прышоў час яму ўмяшацца.
— Вы абодва,—сказаў ён,— вышлі за межы сяброўскіх спрэчак, і гэта надзвычай здзіўляе мяне.
Патагонец, які не ведаў, з-за чаго спрачаюцца маёр з географам, тым не менш зразумеў, што сябры сварацца. Ён усміхнуўся і спакойна сказаў:
— Гэта паўночны вецер!
— Паўночны вецер? — усклікнуў Паганель.—Прычым тут паўночны вецер?
— Ага, цяпер я ўсё разумею! — сказаў Гленарван.— Прычына вашага раздражнення — паўночны вецер! Я чуў, што ў паўднёвым паўшар’і ён прыгнятальна дзейнічае на нервовую сістэму.
— Клянуся гонарам, Эдуард, вы праўду кажаце! — усклікнуў маёр і ад усяго сэрца рассмяяўся.
Але Паганель, прыкусіўшы губы, выступіў са ўсёй злосцю супроць Гленарвана, які сваім умяшаннем у спрэчкі толькі падліў масла ў агонь яго абурэння.
— Ах, так, сэр,— вы знаходзіце, што ў мяне ўзбуджаны нервы?
— Так, Паганель, але я не абвінавачваю — гэта паўночны вецер, вецер, які штурхае людзей у пампасах на злачынствы, як трамантано ў ваколіцах Рыма.
— Злачынствы? — са злавесным спакоем паўтарыў вучоны.— Значыцца, па-вашаму, я падобны на чалавека, які здольны зрабіць злачынства?
— Я гэтага не казаў...
— Можа яшчэ скажаце, што я рабіў замах на ваша жыццё!
Гленарван не мог больш стрымацца і зарагатаў.
— Я баюся гэтага,— праз смех сказаў ён.— На шчасце, паўночны вецер працягваецца не болей аднаго дня.
Усе падарожнікі засмяяліся пасля такога адказу. Раззлаваны Паганель з усёй сілы прышпорыў каня і паляцеў уперад. Праз пятнаццаць хвілін ён ужо забыўся і на прычыну спрэчкі і на сваё абурэнне.
Так толькі аднойчы Паганелю здрадзіла яго звычайная добрадушнасць. Але, як правільна сказаў Гленарван, гэтую слабасць трэба прыпісаць прычыне, якая не залежала ад вучонага.
А восьмай гадзіне вечара Талькаў, які ехаў наперадзе атрада, крыкнуў, што ён бачыць возера. Праз пятнаццаць хвілін атрад спешыўся на беразе Салінаса. Але тут падарожнікаў чакала вялікае расчараванне: у возеры не было вады.
Возера Салінас—апошняе ў ланцугу водазбораў, які расцягнуўся між серамі Вентана і Гуаміні. У былыя часы яго багацці соллю ўзмоцнена распрацоўваліся прадпрыемцамі з Буэнос-Айрэса: у возеры была вельмі значная колькасць хлорыстага натра[41]. Але на працягу кароткага часу ўсю соль, выпараную гарачым сонцам, вывезлі, і берагі прэснага возера спусцелі.
Талькаў, гаворачы пра прэсную ваду возера Салінас, разлічваў на тое, што запас яе бесперапынна аднаўляецца і папаўняецца рэкамі, што ўліваюцца ў яго. Але выявілася, што ўсе рэкі высахлі, як і само возера. Усю ваду выпіла пякучае сонца.
Лёгка сабе ўявіць, як былі нездаволены паміраючыя ад смагі падарожнікі, убачыўшы высушанае, патрэсканае ад спёкі дно возера! Трэба было прыняць нейкае рашэнне. Мізэрны запас вады, захаваны на дне мяшкоў, не мог заспакоіць агульнай смагі, не кажучы ўжо аб тым, што вада сапсавалася. Пакуты рабіліся нязноснымі. Голад, стомленасць — усё адыходзіла на задні план перад смагай...
