La plimultaj homoj kapablas koncepti tradukojn en la internacia lingvo. Malpli akceptebla estas nia pretendo, ke Esperanto estas la plej taŭga traduklingvo en la mondo. Kaj tre malfacile estas por multaj homoj konstati, ke eblas verki librojn originale en Esperanto, precipe poezion.
Tiaj homoj diras, tute prave, ke por verki poezion oni devas sperti kaj emocii rekte per la verka lingvo. Kion ili ne kapablas supozi, tio estas, ke tre multaj homoj en la mondo faras ĝuste tion: por multaj homoj, Esperanto estas lingvo emocia – kaj propra. Tiun adoradon, kiun iuj aliaj direktas al sia gepatra lingvo, multaj esperantistoj pro diversaj kialoj transigas ankaŭ al la internacia lingvo. Tio estas fakto, kiel ajn malplaĉa al iuj naciistoj, kaj el tiu fakto deriviĝas la ekzisto de la orginala literaturo de Esperanto.
Nova eldono (1984) de Esperanta antologio,[21] 887-paĝa elekto de aparte elstaraj orginalaj poemoj, aperintaj tra preskaŭ cent jaroj en libroj kaj revuoj, prezentas verkojn de 163 poetoj el 35 landoj de kvin kontinentoj, kaj en ĝi oni povas sekvi la evoluon de tiu arto en Esperanto inter 1887 kaj 1981. Daŭre aperadis ne nur poemlibroj, sed ankaŭ la revuoj, aparte la revuoj literaturaj, dediĉis multajn spacon al la poezio. Kiel ekzemplon de ties amplekso, ni citu el la enhavo de la literatura revuo Norda Prismo (1955–74) jenon: inter 1955 kaj 1967 aperis 359 originalaj poemoj de 102 poetoj, kaj 375 poemoj tradukitaj el 37 lingvoj.
Sekvi la evoluon de tiu rimarkinda arto, la poezio «indiĝena» de Esperanto, estas tre interese. Jam en la Unua Libro, Zamenhof prezentis sian emocian lirikon Ho, mia kor’, kaj en La Esperantisto fruaj adeptoj povis aperigi siajn novicajn versaĵojn. La unua poemaro de individua poeto estas verŝajne Versaĵareto de Aleksandro Dombrovski (1905), sed ĝin baldaŭ sekvis aliaj, ekz. de Roman Frenkel, Stanisław Braun, Stanisław Karolczyk, Stanislav Schulhof k.a. Neniu volas pretendi, ke tiuj fruaj versaĵoj estas majstroverkoj, tamen plej ofte trasentiĝas malfalsa ligiteco al la krea lingvo kaj poezia aspirado. Oni ne forgesu, ke tiuj fruaj verkistoj devis esploradi la eblecojn kaj formojn de lingvo tute nova, sen historia tradicio alia ol la komunaj tradicioj de Eŭropo. Iom post iom ili mem kreadis tradicion por la unika nova literaturo.
La unua poeto iom pli matureca estis Edmond Privat (1889–1962), kies poemaro Tra l’ silento aperis en 1912; sed nur en la jardeko post la Unua Mondmilito aperis la unuaj malnaivaj talentoj, kies verkoj sentigas, ke tiuj poetoj vivas plene en la lingvo kaj en ĝi verkas senpere, kvazaŭ en lingvo gepatra. Kvin el ili estas neignoreblaj el kiu ajn vidpunkto; ili estas la unuaj esperantaj poetoj, kiujn oni povas senhonte kompari kun respektataj (se ne geniaj) poetoj nacilingvaj: la rusoj Eŭgeno Miĥalski (1897–1937?) kaj Nikolao Hohlov (1891–1953), la franco Raymond Schwartz (1894–1973), kaj la hungaroj Julio Baghy (1891–1967) kaj Kálmán Kalocsay (1891–1976).
Grave estas, ke la kvin poetoj estas komplete individuaj, ĉiu kun propra voĉo, propra sinteno kaj propra temaro. Miĥalski estas lingve plej avangarda kaj aktuala, Hohlov plej senseme lirika, Schwartz plej sprita, Baghy plej emocia, kaj Kalocsay – plej genia.
La figuro de Kalocsay en la literaturo de Esperanto similas al tiu de Chaucer en la angla literaturo aŭ Dante en la itala, laŭ tiu senco, ke li, kiel ili, alvenis sur kampon de literaturo juna, neelprovita, nepolurita, kaj lasis ĝin matura, memfida kaj ĉionkapabla. Li estis antaŭ ĉio genia kaj produktiva tradukisto, kaj la poezia lingvaĵo, kiun la devis muldi por traduki (inter multaj aliaj!) La Tragedion de l’ homo de Madách, la Inferon de Dante kaj la Reĝon Lear de Ŝekspiro, liveriĝis al la multnombraj ankaŭ originalaj poetoj, kiuj ariĝis ĉirkaŭ li kaj la revuo Literatura Mondo.
Tiun lingvaĵon transprenis post la Dua Mondmilito nova generacio de poetoj apoge al la travivintaj kolegoj. Elpaŝis la britoj William Auld (1924), Marjorie Boulton (1924), John Dinwoodie (1904–1980), John Francis (1924) kaj Reto Rossetti (1909), sekvis baldaŭ la islandano Baldur Ragnarsson (1930), la sudafrikano Edwin de Kock (1930), la ĉeĥo Karolo Pič (1920), la dano Poul Thorsen (1915), kaj iom poste japanaj poetoj, el kiuj la plej elstara sendube estas Miyamoto Masao (1913), brazilanoj kiel Geraldo Mattos (1931), Sylla Chaves (1929), Roberto Passos Nogueira (1949), kaj alia brito Victor Sadler (1937). En tiu periodo la plej grava verko verŝajne estas La infana raso (1956) de Auld, eposo en 25 ĉapitroj, kiu neignoreble influis la poetojn kaj poezion de la lingvo.
Ekde 1970, ariĝis ĉirkaŭ la revuo Literatura Foiro tuta aro da talentuloj, kies ĉefaj poetoj estas la italoj Clelia Conterno, Nicolino Rossi, Giulio Cappa, Gaudenzio Pisoni, kune kun, ekster tiu rondo, du aliaj: Aldo de’Giorgi kaj Mauro Nervi.
