— Не, не кажы так. (Пляснула далонямі Таццяна і лацвей уселася на табурэце, падціснуўшы ногі.) Ты думаеш, што я прыйшла язык да цябе пачасаць? Дык не. Памыляешся, дарагуша. Я вось з-за чаго прыперлася. На мінулым тыдні цыганы хадзілі па нашай вёсцы. Ці памятаеш? Ат, не, ты ж ездзіла ў мястэчка да дачкі. Зусім запамятавала. Дык во, слухай. (Таццяна пацёрла пальцамі куточкі рота). Была сярод цыганоў і старая каргота, такая старая, нібы выпетраная і выветраная сонцам костка. Мо гадоў за сто ёй. Як толькі яшчэ і ногі перастаўляла? Аднаму Богу тое вядома. Але няхай ёй дарога без калдобін будзе. Слухай далей. Пажалілася я цыганцы на бяздонную пітушчасць майго курносага Сяргея. Папрасіла рады. Яны ж, цыганкі гэтая, шэльмы, усё чысценька ведаюць, усяму помач даць могуць. Спакон веку такое, ты ж сама не раз чула. Дык вось, доўга глядзела на мяне каргота-шкілеціна, а пасля прашамкала: маўляў, калі дасі добры кавалак сала фунтаў на восем, то яна раскажа, як лекаваць майго прапойцу. Пабажылася я даць сала, ды і да сала яшчэ тое-сёе, абы адпрэчыць Сяргея ад пякучай атруты. Цыганка мне і параіла вось што, я нават запісала. (Таццяна пакорпалася ў кішэні квяцістага байкавага халата і выцягнула адтуль мятую па-перчыну.) Слухай, чытаю. Значыць так: бярэш паўлітроўку першаку, ловіш маладога шчупака і жыўцом запіхваеш у слоік з самагонкай. Моцна закрываеш накрыўкай і тры дні вытрымліваеш у цёмным месцы. А на чацвёрты, працадзіўшы, даеш апахмяліцца мужу. Вось і ўся навука. Цыганка паклялася, што гэтае зелле адаб’е ўсякую ахвоту да любога спіртнога, нават да піва ніколі не дакранецца.
Я вось і прыйшла з табою, Марыначка, параіцца, а што, калі мы зробім гэта разам? Ты — свайму Сцяпану, а я — Сяргею. Не можа быць, каб такі кусман сала дарма аддала. Хоць забі мяне, а веру я той цыганцы. Яна свой век пражыла, перад сконам грэх хлусні на душу браць не будзе. Га?(У глыбіні Марыніных вачэй заблішчала іскарка надзеі. Трапяткая і нецярплівая.) Давай, суседачка, паспрабуем. А раптам… У мяне і пяршак прыхаваны. Вось толькі дзе ўзяць жывых шчупакоў?
— Мальцоў папросім. Цукерак паўкіло купім, дык яны у момант з рэчкі прынясуць. Ну хоць бы і Салошыных. Сёння перагавару з дзецьмі.
Рудзька выключыў магнітафон, захмялела гагатнуў, выцершы губы рукою.
— Каб ты паглядзеў, у які запой бацька і сусед Сяргей пайшлі пасля лекавання! 3 тыдзень не прасыхалі. Скажу табе, што здароўе ў майго старога яшчэ жалезнае. Я б і то не вытрымаў, а бацьку да лямпачкі. Матка цыганку-манюку пракляла і на суседку надзьмулася, быццам тая ўва ўсім вінаватая. Ніяк не магла супакоіцца, што сваімі рукамі старога ў запой піхнула і шчупака сапсавала, а не засмажыла. I ўсё бедавала ды прыгаворвала: «Трэба ж так купіцца на цыганскую хлусню! Век пражыла, а розуму менш чым у дваровай курыцы. I мужыка спаіла, і кілаграмовага шчупака згнаіла».
Я, Пятрок, часцяком люблю запісваць незаўважна для маці яе гаману. Іншым разам, калі пацапаюся з Нінкай ці засмыліць паехаць да старых, у іх цяперашнюю вёску, а не выпадае, то ўключаю магнітафон, слухаю і сэрцам дабрэю, адыходзіць у нікуды нікчэмнасць клопатаў, разумею ўсю іх мізэрнасць. Па-новаму, я б сказаў, глыбока, са спрадвечнай вясковай філасофіяй гляджу на жыццёвыя пературбацыі. Во як, брат.
Пятрок спахмурнеў. На душы зрабілася невыносна балюча. Здавалася, што нехта нябачны загнаў у грудзі халодны, прыхоплены інеем-замаразкам, цвік. I ўсё глыбей працінаецца цвік між рэбраў, падбіраецца да сэрца. «Не ад выпітага баліць, не ад выпітага,— паўтараў сабе Вайдзін,— гэта ўспаміны вярэдзяць усярэдзіне. Не згасае і іскарка далёкага, таго, чаго ўжо ніколі не вернеш. Няма той сілы, каб павярнуць час назад… Асінаўка… Трыццаць дворышчаў. А вось і яго хата. Карнявішча Найдзіных. Векавы сад. Яго прадзед Пракоп яшчэ закладваў. Дзве куцыя вуліцы. Вуркатлівы калодзеж-журавель з цэбрам. Сотня крокаў за вароты і — лес-кармілец. Ягады, грыбы, бярозавы сок. Па пыльнай дарозе, што прысак, няспешна цягнецца статак кароў. Пахне сырадоем і расою. Вечарэе. Россыпы зорак, як густа сыпанутае рукою проса, усцілаюць неба. Надыходзіць той час, калі ўва ўсім яшчэ цепліцца лета, але і восень неадступна падбіраецца. Яна ўжо адчуваецца паўсюдна: у жаўтлявых там-сям лістах на бярэзніку, у паніклым небе і цяжкаватых хмарах, якія праз тыдзень-два набрыняюць шызаватай смугою, у травах, якія высахлі на корані і згубілі ўжо ранейшую сакавітасць. У прыродзе яўна бачыцца памежнасць: рысачка лета яшчэ засталася, але на яе насоўваецца, наплывае сваёй урадлівасцю восень. I ў гэтым няма аніякага дзіва. Так спрадвеку, з году ў год. Але цяпер ужо не для Асінаўкі. Спіць нябожчыца вёска пад глыбамі зямлі. Спачывае… Трухлее і тлее, як жывы арганізм. Дачасна. 3-за бяды. Чарнобыль».
— Не спі, братка,— замерзнеш.— Рудзька штурхануў сябрука.— Захмялеў дужа, ці што?
— Ды не. Слухаў голас цёткі Марыны і прыгадаў нашу Асінаўку, аж дыханне перахапіла. Так яскрава ўбачыў, быццам купалам агарнуў і двары і сцежкі, і агароды, і лес. Дужа балюча, Рудзь.