— А што такое, мама, ну-у, растлумач…— зрабіў спробу прыкінуцца някемным прасцячком — гэта заўжды дзейнічала, выручала ў непрыемныя моманты.
— Ах, ён не ведае што?! — яшчэ больш занервавалася маці.— Рэйдаеш абы-што, і не ведаеш… Думаеш, тут рады тваёй пісаніне? Працьсядацелю, аграному, брыгадзіру, думаеш, падабаецца? Ды ім выгавары панавешвалі. Думаеш, дзякуй скажуць?! А суседзям як у вочы глядзець? Той жа Магдзе…— Уздыхнула цяжка і няўцешна.— Лепей бы ты не ездзіў сюды, калі маеш такую работу…
Яму хацелася пасмяяцца з яе клопатаў, растлумачыць, што ніхто не пасмее крыўдзіць іх, бо гэта будзе заціск крытыкі, помста за крытыку, а за такія рэчы можна і пад суд трапіць, але заўважыўшы, што да іх накіроўваецца цётка Магда, паспяшаў плітануць з хаты. Каму-каму, а ціхай і добрай цётцы Магдзе ніякавата было глядзець у вочы. Вагаўся, пішучы, нават ужо ў наборы хацеў выкрасліць цётчына прозвішча сярод гультаёў і абібокаў, але пабаяўся — падумаюць, выгароджвае сваякоў, яшчэ хто напіша рэдактару альбо ў райком: усё ўгледзеў, апроч дзялкі сваёй роднай цёткі…
Пасноўдаўшыся па загуменні, пранік у гародчык ля хаты — карцела падслухаць: пра што ж яны там будуць гаварыць? Ціха забраўся ў густы бэзавы куст пад самым акном, навастрыў вушы: спачатку чутно было толькі нейкае бубненне, але калі яны пераселі на лаву — можна разабраць кожнае слова.
— Жыцця няма, Настачка,— хваравіта ўздыхала цётка Магда.— Поедам есць брыгадзір, а мне сагнуцца немач. Спраўку з больніцы даю — слухаць не хоча. А тут яшчэ твой хлопец, як на якое ліха…
— Ты ўжо выбач, Магдачка: малады, дурны як бот. Хіба ж мая воля на яго цяперака! На свой харч пайшоў… Выгаворвала, крычала, як толькі прыехаў. Уцёк некуды, цябе забачыўшы — самому нябось устыдна…
Бадай, ніколі яшчэ не каяўся, не праклінаў сябе так, як зараз, седзячы ў гэтым сховішчы. Трэба было менш думаць, а выкрасліць!.. Хто-хто, а ён ведаў, якая працаўніца цётка Магда. Вечна шчыруе, як мурашка. Лічы ўсё жыццё аддала ферме, два ордэны, чатыры медалі зарабіла. Сам некалі пісаў нарыс. Цяпер скруцілі цётку хваробы, толькі што вярнулася з бальніцы, памагчы апалоць дзялку няма каму… Але ж хто мог падумаць, што адно ўпамінанне прозвішча так кране цётку?
— 3 мяне то карона не спадзе,— нібы ў адказ на яго думку, самотна ўздыхнула цётка.— Во, перад дзяцьмі ўстыдна. Вычытаюць, якая іх матка на старасць гадоў стала — у гультаі ды абібокі запісалася. Сама абсаромелася на ўвесь свет і іх зганьбіла. Хіба ж я…
— Ды не ўбівайся ты так,— суцяшала яе маці.— Мала што які дурань можа накрэмзаць! Хто гэна паверыць! Ды і газетка гэная ў вобласць не йдзе — дзе ж гэта там твае пачытаюць?..
Зняважлівае, злое матчына «дурань» кальнула непрыемна, балюча — ніколі на людзях яна пра яго не гаварыла так, але не пакрыўдзіўся. I на самай справе — дурань…
Вычакаўшы момант, непрыкметна выслізнуў са свайго сховішча, прыгнечаны пабрыў да рэчкі, не заўважаючы ні чаромхавай кіпені, ні настоенага на яе водары паветра, ні ашалела-радаснага птушынага гармідару. Думаў: мо ўсё ж зайсці да цёткі Магды, папрасіць прабачэння — і ёй, і самому будзе лягчэй… Аднак адчуваў: ісці да цёткі ў яго не хопіць смеласці. Як-небудзь іншым разам…
I яшчэ думаў: штодня ж даводзіцца ўпамінаць дзесяткі прозвішчаў. Што яны для яго? Па сутнасці, нішто, бесцялесныя газетныя факты. Дзіва, але ніколі ў галаву не прыходзіла, што за кожным — жывы чалавек, і гэтага чалавека можна смяртэльна пакрыўдзіць неасцярожным ужываннем яго імені, як цётку Магду. Кожнаму, пэўна, не абыякава, як упамінаецца яго імя…
Вярнуўся дадому позна, калі ўсе спалі. Раніцой, спаслаўшыся на неадкладныя справы, сабраўся ехаць назад у горад. Маці не ўтрымлівала, як звычайна. Яна збіралася на работу — палоць цётчыну дзялку…
А праз дзён дзесяць пазваніў бацька, наказаў прыязджаць — памерла цётка Магда. Не паехаў. Збаяўся, што ўсе вакол будуць глядзець, як на забойцу, хоць разумеў, што толькі вар'яту можа ўзбрысці ў галаву, быццам той артыкул з’явіўся прычынаю цётчынай смерці. Цётка, вядома, памерла ад цяжкой хваробы, што мучыла яе апошнія гады… I ўсё ж непадуладная розуму віна за крыўду, што гэтак легкадумна прычыніў добрай і працавітай цётцы Магдзе крыўду, якую яна, пэўна, не дараваўшы, панесла з сабою ў магілу, яшчэ доўга не давала спакою, варта толькі прыгадаць — як пачынае і сёння смылець, вярэдзіць сумленне…
Тым часам у клопатах, бясконцым рэдакцыйным тлуме непрыкметна беглі дні, тыдні, месяцы, а падрыхтоўка да экзаменаў рухалася кепска, дакладней — нікуды не рухалася, буксавала на месцы. Рэдактар настойваў, каб паступаў завочна.
— Ты ж гатовы журналіст,— пераконваў ён.— Пакуль будзеш ганяць дурня на стацыянары, каб праз пяць гадоў вярнуцца на тую ж пасаду, у нас да загадчыка аддзела, а то і вышэй вырасцеш…
Андрэй згаджаўся з рэдактарам, хоць у глыбіні душы жыла настальгія па таемным, вясёлым студэнцкім жыцці, пра якое так хораша прыгадвае Янка Вялеська, і пачынала смактаць нейкая невядомая туга, выклікаючы адчуванне, быццам намерыўся абкрасці самога сябе.
Вялеська быў катэгарычна супроць завочнага.