— Слухай, а дзе ты працуеш? — грозна насупіў бровы шэф.— Мо ўжо да іх перайшоў? — Тыцнуў на абласную газету.— Ці сабраўся абставіць усіх халтуршчыкаў? Са свайго загадчыка бярэш прыклад? А?
Андрэй зразумеў усё, і адлягло ад сэрца: то не самае страшнае — ён чакаў горшага…
Іван Сцяпанавіч глядзеў коса, калі хто друкаваўся ў абласной ці рэспубліканскіх газетах. У яго быў прынцып: спачатку забяспеч сваю родную газету, дзе табе плоцяць зарплату, а потым ужо можаш даваць, як ён казаў, на халтурку, на экспарт. Але паколькі рэдакцыйны партфель рэдка калі быў поўны, «экспартаваць» не было чаго. Каб збіць шэфа з панталыку, хаваліся пад псеўданімы, аднак і гэтыя хітрыкі рэдка калі праходзілі — у рэдактара быў проста такі незвычайны нюх на аўтараў і аўтарства.
— Даруйце, Іван Сцяпанавіч, больш не буду…_ палічыў за лепшае каяцца, хоць, як і ўсе ў рэдакцыі быў катэгарычна не згодны з шэфам наконт «халтуркі» і «экспарту»: журналіст павінен расці, выходзіць на абласны, рэспубліканскі ўзровень, і, калі ён выходзіць, радавацца трэба, а не папракаць.— Упрасілі — не ўстаяў… Вінаваты-ы…
— Хм… упрасі-і-ілі! Хм, вінава-а-аты! — перадражніў рэдактар, не перастаючы нервавацца, але, адчувалася, злосць ужо скіравана больш на калег з абласной газеты, з якімі ў яго даўно складаныя адносіны.— Упрасілі! Во мудрацы на чужым карку выязджаць! Самі рыбалку ды такіх дурняў, як ты, пісаць крытыку шукаюць. Нябось станоўчае не папрасілі…— I перакінуўся на яго: — А ты-ы?! Сваю галаву на плячах пара мець!.. Бачыце, яго можна ўпрасіць, бачыце, ён такі мякенькі!.. А хто ты такі, каб судзіць, павучаць увесь раён? Хто цябе, дазволь запытацца, упаўнаважваў увесь раён судзіць?! Знайшоўся мне Дабралюбаў! — I трохі з дакорам, трохі з болем, трохі з прыкрасцю вылаяўся: — Тво-орцы, растакую вашу! Халтурыце, а мне за вас…
Андрэй маўчаў, прыкусіўшы язык: пярэчыць шэфу, калі той не ў гуморы,— утрая зарабіць на арэхі… I, канечне, рабіў для сябе высновы…
А неўзабаве зноў уліп у гісторыю, якая, пэўна, назаўсёды засядзе ў памяці. Пра гэтую гісторыю, праўда, так ніхто ў рэдакцыі і не даведаўся, але для яго яна была куды больш прыкрая і непрыемная, чым тая шэфава прачуханка…
Здарылася гэта вясною, калі адсеяліся, пачалі догляд пасеваў. Вясна ў той год выдалася халодная, зацяжная. Толькі ў сярэдзіне мая адразу ўдарыла цяплынь. Прыгнечаная прырода чакала яе — за дзень вылупіліся зялёныя лісцікі на дрэвах, палезлі, як на дражджах, трава і рознае пустазелле. Сталася так, што ў цэлым неблагі калгас «Прагрэс» пачаў замыкаць раённую зводку па праполцы цукровых буракоў.
— Спяць нешта ў шапку твае землячкі,— праглядваючы зводку, сказаў загадчык сельгасаддзела.— Во, махні мо ды расчахвосці па-зямляцку…— Але тут жа перадумаў: — Не, табе не з рукі… Сам падскочу на тым тыдні… А ты вазьмі-і…— Пачаў шукаць, куды па-слаць яго.
Андрэй у суботу збіраўся дадому — ужо з месяц ніяк не ўдавалася вырвацца.
— Рыгор Іванавіч, а давайце ўсё ж «Прагрэс». Мне якраз трэба…
— Ну, як хочаш…— згадзіўся Рыгор Іванавіч.— У панядзелак — матэрыял на стол. Паставім у нумар за чацвер.
Часта, сядаючы адпісвацца пасля спешнага візіту ў які калгас, з прыкрасцю лавіў сябе: гэтага не хапае, таго — не даўмеўся запытаць, у тым — сумняваецца, тое — не можа даказаць фактамі, і хоць ты назад мчы. А матэрыял — у нумар… I калі яшчэ Рыгор Іванавіч, Цімох Гаўрылавіч ці сам рэдактар, правячы, пачыналі ўзмацняць крытыку — аж дых займала, з тыдзень не меў спакою…
Зараз, калі ён два дні прагойсаў па палях роднага калгаса, назіранняў і фактаў было ўдосталь — на тры артыкулы хапіла б. I за дакладнасць быў спакойны, як ніколі, таму пісалася лёгка, на адным дыханні. Пісаў, і ўвесь час свідравала думка, каб часам не западозрылі, быццам робіць паблажкі землякам…
Як і думалі, амаль на паўпаласы крытычны артыкул выйшаў у нумары за чацвер. Матэрыял спадабаўся ўсім. Нават з райкома пазванілі рэдактару: своечасова і правільна. Артыкул павесілі на «чырвоную дошку». Была, вядома, радасць…
Наступныя субота і нядзеля выдаліся вольнымі, і, каб не сноўдацца без справы, рашыў з’ездзіць у вёску: пахадзіць ля рэчкі, дзе ўзарвалася кіпенню чаромха, надыхацца яе п’янога водару, словам, адпачыць і мо, калі ўдасца, прыйдзе натхненне напісаць пару вершаў, за якія даўно не браўся… Ну, і, вядома, смактала цікаўнасць, праўда, трохі страхавітая: як жа землякі зрэагавалі на артыкул?..
Дома застаў адну маці. Выгляд у яе быў адчужаны, позірк — задумлівы, скрушлівы. Уразіла, што спаткала без звычайнай радасці.
— Што здарылася, мама?
— Ты зноў наводзіць крытыку прыехаў? — Глянула сур’ёзна і нязвыкла строга.
«Ах, вунь яно што!..» — падумаў ён, усміхаючыся:
— У мяне работа такая, мама…
— Каб яна згарэла з гэтакаю работай! — з тою ж адчужанасцю, нават роспаччу сказала маці.— Крытыкаваў бы, дзе цябе не ведаюць, не чапаў сваіх…
— Ну-у, мама…
— Што, мама?! — не памякчэла яна.— Табе што: прыехаў-паехаў, а нам? На старасць гадоў у сабакі вачэй загадаеш пазычаць?