— Ты што, з глузду з’ехаў?! — гарачыўся ён.— Гэта ж — самагубства! Хочаш, каб засмактала, як дрыгва, стала магілаю для таленту гэтая раёнка?!
Андрэй не разумеў яго: чаму самагубства, чаму раёнка можа засмактаць, стаць магілаю? У раёнцы ж ён стаў журналістам, і не горшым, чым Вялеська, хоць той і скончыў універсітэт. Вялеську і сёння бязбожна правяць, нават перапісваюць, а ён, Андрэй, калі пастараецца, праходзіць без усялякіх правак. Не яго, а дыпламаванага Вялеську лупцуюць на кожнай лятучцы… Хэ, а ці не хвалюецца Яначка за сваё месца? Ці не тут увесь сакрэт?
— Для цябе ж раёнка не стала магілай? Чаго ж сядзіш, калі яна — магіла?..
Вялеська неяк бездапаможна ўціснуў галаву ў плечы, быццам яго збіраліся біць, паглядзеў журботна, з болем, ціха і скрушліва сказаў:
— Я — іншая справа… Для мяне ўсё скончана… Паэта, як сам бачыш, з мяне не атрымалася, для паэзіі я — звычайны самадзейнік, папросту графаман, да сапраўднай журналістыкі ці сам не дарос, ці не даюць дарасці, а магчыма, увогуле гэта не мая справа…
— Ну-у, кінь ты! — аж разгубіўся Андрэй.— Таксама скажаш!..
— Так, стары, так…— тужліва і асуджана ўсміхнуўся Янка.— У мае гады, стары, трэба мець мужнасць глядзець праўдзе ў вочы, перастаць жыць ілюзіямі. Шкада, што позна дакумекваеш да гэтага… То будзь хоць ты разумнейшы! Я табе толькі дабра зычу. Уцякай, пакуль не позна, пакуль ёсць магчымасць уцячы…— Падышоў да акна, паглядзеў задумліва.— Пытаешся, чаму я не ўцякаю? Для мяне, браце,— позна. Здаецца, ужо засмактала, загубіла… Пакуль што, праўда, трохі супраціўляюся, але выразней і выразней бачу, што гэта — вайна з ветракамі. Адчуваю, як апускаюся, падаю, а зрабіць ужо нічога не магу…— Павярнуўся і, злавіўшы яго здзіўлены, запытальны позірк, паясніў: — Хіба не бачыш, як мяне правяць? А што правяць? Вытраўляюць усё жывое. Спачатку пратэставаў, некаму нешта хацеў даказаць, потым стаміўся, на ўсё махнуў рукою: вам трэба стандарт з лексічным запасам Элачкі-людаедкі — калі ласка! Як сказаў паэт, «и жить хорошо, и жизнь хороша…» — Самотна ўздыхнуў, паглядзеў трохі дапытліва, трохі насмешліва: — Для цябе здаецца немаведама якім шчасцем трапіць сюды са школьнай парты. На першы погляд, і праўда шчасце: іншым, каб трапіць, трэба універсітэт закончыць. Не разумееш ты яшчэ па сваёй наіўнасці, наколькі зманлівае, каварнае гэтае шчасце… Хочаш, скажу, чым усё скончыцца, калі не возьмешся за розум?
— Цікава…
— Мала цікавага…— кісла ўсміхнуўся Вялеська.— Звычайная гісторыя… Пакрысе, непрыкметна вытравіцца ўсё, што было ад прыроды, саб’ешся на сто-дзвесцеслоўны стандарт — і гатовы рамеснік-падзёншчык раённага маштабу. А потым спакусішся якой-небудзь пасадай, задаволена замурлыкаеш, як сыты кот. А гэта ёсць і паэтычная, і, магчыма, нават журналісцкая смерць. Даруй за шчырасць, але ўжо сёння, усмоктваючы, як губка, штампы, трафарэты, казёншчыну, ты няўхільна коцішся… Ты неабыякавы мне, таму гэта мяне надзвычай хвалюе, горка і крыўдна будзе, калі загубіш свой талент. Няўжо сам не заўважаеш, што пісаць стаў горш, чым год назад, будучы яшчэ вучнем сярэдняй школы? Тады ў цябе хоць было нешта сваё — непасрэднасць успрымання, несапсаваная сакавітасць мовы. А цяпер што? Даруй, бяздушная фанеровая лірыка, бясколерная траскучая газетчына…
Тое, што ён гаварыў, было неверагодным, крыўдным. Вярзе чорт ведае што! Ад зайздрасці, канечне… Разам з тым нешта замінала абвясціць усё гэта лухтою, змрочным скепсісам няўдачніка. Недзе ў падсвядомасці трывожна ціўкала: а ўсё ж калі ў злых Вялеськавых словах ёсць нейкая доля праўды? Чаму, напрыклад, пасля той нізкі вершаў не хочуць больш друкаваць, сцвярджаюць, што новыя вершы горшыя, не відно творчага росту? Няўжо на самай справе нешта непапраўна губляе? Няўжо Вялеська бачыць, чаго ён не заўважае ці заўважаць не хоча? Але чаму, калі такі мудры і яснавідны, сам сядзіць тут? Так і не адказаў чаму…
— А ўсё ж скажы чэсна: чаго сам прыкіпеў? Што цябе ўтрымлівае? Чаму не бяжыш у вобласць ці сталіцу, калі бачыш, што тут табе няма творчага разгону?
Вялеська не збянтэжыўся, як можна было чакаць, толькі яшчэ больш пазмрачнеў.
— Думаеш, сам сабе не задаю гэтага пытання? — мовіў ён пасля невялікай паўзы,— Даўно задаю… Тут, стары, складаней усё, чым здаецца на першы погляд: звольніўся, паехаў, уладкаваўся ў сталіцы. А ці патрэбны ты там без імені і прапіскі? Гэта, браце, не рытарычнае пытанне. Гэта — жыццё, як кажуць, жорсткая аб’ектыўная рэальнасць… Дарога ў раёнку — шырокі, заасфальтаваны бальшак, назад — вузенькая, часта крывенькая сцяжынка…
— То чаму не заваёўваеш імя? Чаго дазваляеш псаваць матэрыялы? Пасылаў бы ў салідныя газеты, часопісы — там на «ўра» прымуць свежае, арыгінальнае…— Міжволі ўсміхнуўся сам сабе: ды днём з агнём у цябе трэба шукаць нешта свежае, арыгінальнае!
Вялеська памуляўся — адчувалася, яму дужа не даспадобы гэтае пытанне.