– Нельга яго пакідаць, – не здавалася Ільга. – А калі адляжыцца і зноў пачне паляваць на людзей?
– О, не пачне, – упэўнена адказаў Йурай. – Ажно пакуль рэкі не пераменяць сваіх рэчышчаў. Глядзі.
І махнуў рукою на раку пад разбураным мостам, быццам разводзячы ўбакі крылы шызай пары. Ільга ахнула.
Сцюдзёныя хвалі Вугеры амывалі чорную, гладкую, быццам шкло, скалу. У камені ледзьве згадваліся прытоеныя пад блішчастай паверхняй звівы агромністага змяінага цела, і золата лускі, і вострыя кажановыя крылы – застылыя, надзейна закаваныя ў камень.
Ільга злажылася і нават – на ўсякі выпадак – стрэліла ў вяршыню скалы, што высока ўзносілася над вадою. Пацэліла, але страла, звонка стукнуўшыся аб камень, бяссільна ўпала ў Вугеру, закружылася, затанчыла ў хвалях і апусцілася на дно.
– Ты! – абвінаваўча мовіла Ільга, апусціўшы лук. – Ты ж ад самага пачатку ведаў, што так адбудзецца. Што цмок не проста здранцвее, а скамянее. Так? Ведаў?
– Я не ведаў, чалавечае дзіця, – ускінуўшы голаў, завёў сваю любімую песню Йурай. – Я проста ба…
Але дагаварыць не дагаварыў, бо асекся пад нядобрым позіркам Ільгі і, кашлянуўшы, прызнаўся:
– …ведаў.
І адразу ж вохнуў, бо сярдзітая Ільга сунула яму кулаком у плячо. Нямоцна, збольшага для прыліку – бо няма чаго недагаворваць.
– Даруй, – папрасіў Йурай. І ўсміхнуўся квола, самым краёчкам вуснаў.
– Ну ты й зараза, паэт, – сказала Ільга значна мякчэй, чым варта было б. Акінула позіркам скалу з застылым у ёй цмокам і падумала: «Рэкі не зменяць сваіх шляхоў яшчэ доўга-доўга. Прынамсі, для чалавека. І калі крылатаму аскялепку сівой даўніны няма месца ў свеце людзей, то, магчыма, будзе месца ў свеце пасля».
Маленькая, кволая надзея на будучыню – для даўніны.
А над Вугерай плыў сярэбраны звонкі дождж.
І гэта было – добра.
Гэта быў яблык.
Самы звычайны, падрумянены сонцам, наліўны, цяжкі, з кароткім сухім хвосцікам.
Спелы хрусткі яблык.
– Салодкі, быццам першае каханне, – сказала ёй старая гандлярка, ласкава ўсміхаючыся. Вецер трапаў гандлярчыну блакітную хустку, і колькі русявых пасмаў наліпла ёй на потны лоб, амаль бранзовы ад загару. Вакол светлых вачэй павуцінкамі пазначыліся дробныя смяшлівыя зморшчынкі, на белай кашулі, на хвартуху чырвоным і чорным ззяла вышыўка. Зоркі, і птушкі, і дрэвы, і кветкі прарастаюць адно з аднаго, змешваюцца, блытаюцца.
Блытаюцца – зусім як думкі.
Ільга ўважліва глядзела на яблык у сваёй руцэ, на самы звычайны надкушаны яблык, сакавіты, з пяшчотным мядовым духам. І ўвесь кірмаш, шумны, поўны руху, і колеру, і чалавечых галасоў, нібы выцвіў, нібы застыў.
– …быццам першае каханне!..
Яблык сапраўды быў салодкі, але Ільзе да горла падкаціла горыч – даўняя, палыновая, невыносная. Выплыла з глыбыні, ускіпела на павеках, балюча апякла шчокі. Здзіўленая Ільга ацірала горкія слёзы рукавом цяжкой аксамітнай сукні, а слёзы ўсё не сціхалі, ліліся шчодра, быццам назапашваліся ў ёй доўга-доўга, быццам стрымліваліся нечым, быццам застылі ў грудзях кавалкам лёду, а зараз расталі і лінулі вонкі, нястрымныя, як рака, што прабіла плаціну.
Слёзы лінулі, выліліся, вырваліся. Унутры засталася пустка, страшная, ледзяная, ад якой трывожна сціскала сэрца, ад якой ажываў неспакой. І птушкай білася ў галаве не думка нават, а яшчэ толькі цень думкі: нешта знікла. Нешта было – і прапала, сцерлася з памяці. І ад гэтага так балюча і страшна.
Колеры і гукі патроху вярталіся, ажывалі, а вось дзіўнае адчуванне страты не сыходзіла, горыч не ападала. Гандлярка яблыкамі, пабачыўшы Ільзіны слёзы, жахнулася і ажно змянілася з твару:
– А дзетачкі, а што ж гэта такое? Ці ж не салодка? Ці ж не смачна?..
За спінай у Ільгі вырасталі ўзброеныя княжыя воі – тая абавязковая ахова, без якой ёй цяпер анідзе ходу не было. І гандлярка, падобна, так захвалявалася, заклапацілася менавіта з гэтай прычыны.
– Смачна, – азвалася Ільга глуха. І яшчэ раз працерла твар рукавом, змушаючы сябе сціхнуць. Намацала ў паясным кашалі срэбную манету, кінула на прылавак. Гандлярка расплылася ва ўсмешцы, закланялася, прыціскаючы рукі да сэрца, заўсміхалася. Усмешка, праўда, была не такой, як раней, бо вочы засталіся напружанымі, заклапочанымі. Вочы ў яе болей не смяяліся.
Зрэшты, за апошнія два гады да такіх усмешак Ільга паспела звыкнуць.
Яна павольна пакрочыла далей. Грызла яблык, насцярожана прыслухоўваючыся да смаку, спрабуючы зразумець і калі не ўспомніць, дык хоць здагадацца, чаму раптам навалілася скруха, і чула, як двое дружыннікаў цяжка крочаць за ёю. І вясёлы кірмашовы люд, зазірнуўшы ёй за спіну, рассыпаўся, расступаўся перад Ільгой, расцякаўся на дзве ручаіны. Да гэтай усеагульнай халаднаватай пачцівасці, мусіць, таксама трэба было б звыкнуць, але яна не магла. Іншым разам Ільга зазлавала б – але зараз куды больш важна было ўспомніць.