— Як? — Іван Уладзіміравіч паклаў цыгарэту ў попельніцу і пацёр кулакамі вочы: яны былі чырвоныя ад бессані; відаць, стома змарыла яго незадоўга перад тым, як Жураўскі ўвайшоў у пакой.— А вось так, элементарна… Мы сядзелі побач, Ала Барысаўна каля ілюмінатара, я — каля праходу. Паказалася мора. Я нахіліўся паглядзець — ніколі не бачыў мора ні зверху, ні знізу… Яна прапанавала: давайце памяняемся месцамі, я гэта бачыла ўжо тысячу разоў. Памяняліся. Я зашпіліў прывязны рэмень… прывычка… шафёр, я раблю гэта механічна, а яна… Відаць, калі я ўставаў, мой рэмень трапіў за крэсла. Яна так села. А я і ўвагі не звярнуў. На мора мне трэба было глядзець, каб яно згарэла. А на што там было глядзець? Вада і вада, толькі белыя баранчыкі…
Ён расказваў павольна і залішне падрабязна, але Жураўскі не перапыняў яго. Разумеў: накіпела на душы, трэба даць выгаварыцца.
— Самалёт пайшоў на пасадку. Я ўсё яшчэ глядзеў у ілюмінатар: цікава.— Раманоўскі, відаць, забыўся на сваю цыгарэту, дастаў з пакамечанага пачка новую,— Самалёт чыркнуў коламі па бетонцы, і ў тое ж імгненне ў яго адвалілася стойка левага шасі. Гэта я цяпер ведаю, тады я нічога не ведаў, не разумеў. Проста раптам нешта рванула, і самалёт пачаў павольна завальвацца на левае крыло.— Ён глыбока ўздыхнуў, наліў з графіна вады, залпам выпіў: пэўна, мучыла смага, пякло ўсярэдзіне.— Удар быў такі моцны і нечаканы, што Алачку… Алу Барысаўну выкінула з крэсла, і яна галавой ударылася ў перагародку. Ведаеце, дзе вісіць фіранка, што аддзяляе ўваход. Там яшчэ такая вострая рабрыстая стойка… Вось у яе… А я нават не ўбачыў гэтага, толькі раптам жудасны крык пачуў… гэта закрычалі жанчыны… Самалёт скінула з пасадачнай паласы і пацягнула па полі, пранізліва заскрыгатала жалеза — разбуралася левае крыло. Самалёт трэсла, кідала, быццам ён вось-вось разваліцца на кавалкі, па салоне ляталі сумкі, «дыпламаты», пакункі — усё, што ляжала на верхніх палічках. Галасілі жанчыны, жахліва крычалі дзеці… Сцюардэсы падалі, хаваліся за крэслы і таксама крычалі, каб трымаліся, не адшпільвалі рамяні. Помню, адна дзяўчынка разбіла твар, кроў залівала вочы, яна выціралася рукавом і крычала: «Толькі без панікі, таварышы, толькі без панікі!» Але гэта ўжо было потым, пазней… Я ўжо адшпіліў свой кляты рэмень, падхапіў Алачку з праходу і пасадзіў у крэсла, а сам наваліўся на яе і ўчапіўся за ручкі. А што я яшчэ мог зрабіць? Загарэўся левы рухавік, полымя шуганула ў ілюмінатары… Канец свету!.. Ды тут нарэшце самалёт спыніўся, падляцелі пажарныя машыны, затушылі пенай агонь. Адчынілі аварыйныя люкі, пачалася эвакуацыя. «Хуткіх дапамог» наехала… А ёй… ёй ужо нічога не трэба было… нічога.
Раманоўскі падняў вочы на Арсена, ні крывінкі не было ў яго твары. Увесь ён быццам развінціўся: торгаліся павекі, губы, дрыжалі вялікія дужыя рукі, што трымалі цыгарэту.
— Гэта я яе забіў, я…— змучана прагаварыў ён.— Каб мы не памяняліся месцамі… Каб не мая дурная цікаўнасць… Мяне б так не выкінула, паспрабуй выкінуць дзевяноста кіло, ну, гузак бы набіў… каб нават і без рэменя. А ў яе ж быў зашпілены рэмень, я дакладна помню, як яна адшпільвала яго, калі мы мяняліся месцамі. Я васемнаццаць год за рулём, нават курыцы не задушыў за сваё жыццё, а тут… забіў чалавека. Як цяпер жыць…
Жураўскі моўчкі глядзеў сабе пад ногі, жаль душыў яго, не даваў дыхаць.
— У яе засталіся дачка і старая хворая маці. Не ведаю… Я буду памагаць ім як змагу… Але калі не стане і старой…
— Не трэба,— папрасіў Жураўскі.— Гэта мая дачка, я сам пра яе паклапачуся.
Раманоўскі прыўстаў з-за стала.
— Значыць, гэта вы былі яе мужам?
Жураўскі прамаўчаў: што ў такой сітуацыі растлумачыш… Ды і каму гэта трэба?
— І вы кінулі яе? Такую жанчыну… Вы… Вы…
— Што вы пра нас ведаеце? Усё ў жыцці складаней, чым здаецца. На жаль, ад таго, што мы адзін аднаму нагаворым абразлівых слоў, нічога не зменіцца. На вялікі жаль…
— Даруйце…— Раманоўскі неяк абмяк і зноў цяжка сеў у крэсла.— Мы пазнаёміліся мінут за сорак да пасадкі, я сапраўды нічога не ведаю. Але ў мяне чамусьці такое адчуванне, што я ведаў яе даўно-даўно, што мы доўга былі разам. Магчыма, падсвядома, але пасля смерці жонкі я шукаў якраз такую жанчыну. Знайшоў і… страціў. Зноў прайсці праз увесь гэты жах пахавання…
— Навошта? — Жураўскі падняўся, зашпіліў пінжак: гаворка губляла сэнс.— Едзьце ў свой Гурзуф, вам сапраўды трэба адпачыць. Усё астатняе зраблю я сам.
— Чаго я там не бачыў? — паныла прамовіў Іван Уладзіміравіч.— Я лячу ў Мінск, і няхай яно ўсё гарыць ясным агнём.
Супрацоўнікі Аэрафлота памаглі ім выканаць усе неабходныя фармальнасці. Перадалі Жураўскаму чамадан з рэчамі Алачкі, сумку з дакументамі і грашыма. У трынаццаць гадзін пятнаццаць мінут, чорныя ад стомы і гора, яны з Раманоўскім вылецелі ў Мінск. Разам з імі — і асобна ад іх, недзе ў нетрах самалёта, ляцела труна. Ніхто з пасажыраў, акрамя іх, пра гэта не ведаў.
2
У дзесяць Ірына, як звычайна, паклала Аленку спаць. Цалуючы бацьку на ноч, дачка прыгарнулася да яго і шэптам папрасіла:
