Назаўтра Валянціна ўстала, як звычайна, недзе а шостай гадзіне і доўга тапталася на кухні: варыла, смажыла… Сіні чад заплыў да яго ў пакой, і Арсена зноў хапіла ўдушша. Яна паспрабавала накарміць яго, але ён адмовіўся: адзін толькі выгляд ежы выклікаў агіду. У сем гадзін яна пайшла, у сем трыццаць зачыніліся дзверы за Андрэем, і ён зноў застаўся адзін у пустой кватэры: хочаш — жыві, хочаш — памірай…
Днём прыбегла сакратарка Валянціны Тэрэза Восіпаўна, прынесла лекі. Яна доўга расказвала, якая занятая на рабоце бедная Валянціна Іванаўна, дыхнуць няма калі, хоць бы ўжо скончылася хутчэй гэтая ідыёцкая праверка,— а ў голасе яе былі здзек і знявага: да чаго ж ты дажыўся, хлопец, ну а каб не было ў тваей жонкі сакратаркі, што б ты тады рабіў? А можа, гэта толькі здалося яму, можа, Тэрэза Восіпаўна сапраўды спачувала сваёй заезджанай школьнымі клопатамі дырэктарцы? Ну, вядома, міністэрская праверка і яшчэ нарады, урокі — а без яе яны што, не адбыліся б? Спынілася б жыццё, калі 6 яна на якую гадзіну вырвалася дамоў, патухла б у небе сонца? Як яна можа сядзець у школе, ведаючы, што я тут канаю, няўжо мой боль, мой лёс зусім яе не хвалююць? Нейкі карыкатурны рэцыдыў культу асобы, хваравітае ўяўленне, што на тваіх плячах трымаецца сусвет, што варта табе прысесці на хвілінку і ён разваліцца.
Калі 6 у гэты момант Валянціна раптам зайшла ў пакой, Арсен задушыў бы яе сваімі рукамі. Магчыма, праз якую гадзіну і сам павесіўся б, зразумеўшы, што нарабіў, але тады — задушыў бы, такая пякучая нянавісць паліла яму сэрца.
У Тэрэзы Восіпаўны часу было хоць адбаўляй. Ёй вельмі хацелася пасядзець ва ўтульным глыбокім крэсле, і пагаварыць, даць Арсену Міхайлавічу лекі, нагрэць абед і накарміць яго, але ён бесцырымонна вытурыў яе, а калі яна пайшла, пакрыўджана падціснуўшы вусны,— ну і людзі, вось ты ім і рабі пасля ўсяго гэтага дабро! — задыхаючыся ад злосці, сабраў усе бутэлечкі і пакецікі, што яна прынесла, і выкінуў у памыйнае вядро. Вярнуўся, упаў тварам у падушку, і яму захацелася памерці. Яму захацелася памерці, каб разам пакончыць з усім гэтым,— каму яно патрэбна, такое жыццё? Што ў свеце змянілася, пакуль ён жыў, і што зменіцца, калі памрэ? Нічога. Чалавек жыве, пакуль ён патрэбен іншым. Ну, а каму патрэбен ты? Ні жонцы, ні сыну… Пустэча.
Усё яго жыццё раптам уявілася Жураўскаму пагоняй за механічным зайцам. Недзе ён чытаў пра такую забаву: на спецыяльна абсталяваны трэк выпускалі механічнага зайца і паляўнічых сабак. Сабакі як ашалелыя імчаліся за зайцам па бясконцым крузе — ён жа быў так падобны на сапраўднага, нават пах ад яго ішоў, як ад жывога, і соладка казытаў ноздры. Здавалася, дастаткова зрабіць яшчэ адно невялічкае намаганне, яшчэ зусім трошкі дадаць хуткасці, і жывая плоць смачна хрусне пад зубамі. Але як сабакі ні пляжыліся, заяц заўсёды быў трошкі наперадзе, нейкія паўметра, але наперадзе: бачачы, што сабакі даганяюць здабычу, той, хто кіраваў гэтай забавай, трошкі павялічваў абароты рухавіка. Сабакі, дурні, ёлупні, не ведалі, не маглі ведаць, што зайца прыводзіць у рух электрычнасць, што ў яго няма сэрца, якое можа лопнуць, не вытрымаўшы напружання, і плацілі за гэта няведанне сваімі — жывымі і гарачымі — сэрцамі.
Вось і ён, Арсен Жураўскі, таксама ўсё жыццё гнаўся за механічным зайцам, за хімерай, якая ўвесь час выслізгвала з яго рук. Яму толькі здавалася, што ён вось-вось дагоніць яе, хімеру, трэба яшчэ трошкі напружыцца, павялічыць хуткасць, хвіліну-другую пратрымацца, і ён дасягне жаданай мэты. Але гэтага ніколі не здарыцца, заяц заўсёды будзе за паўметра наперадзе мільгацець белым хвосцікам, бо так запраграмавана самім тваім лёсам, і ты будзеш даганяць яго, пакуль не спынішся, пакуль не зразумееш бессэнеоўнасць, нікчэмнасць гэтай пагоні,— усё ж такі ты чалавек, не сабака, акрамя пачуццяў, у цябе ёсць розум, магчымасць азірнуцца на шлях, які ты ўжо прабег, ні на крок не наблізіўшыся да зайца, і ацаніць свой шлях,— альбо пакуль у цябе, як у зацятага сабакі, не лопне сэрца і ты не пляснешся на халодную зямлю, каб ужо ніколі не падняцца.
Тады заяц спыніцца.
Потым зноў пабяжыць.
Але ўжо ад другіх сабак.
Усё, кропка, парашыў ён. Няхай бягуць другія, з мяне дастаткова. Я выходжу з гульні. Сыты па самае горла, абрыдла. Пазваніў Лаўрыновічу: Васіль, ты дома? Так, дома, а што здарылася? Не пытай, будзь дома, зараз прыеду. Сяк-так апрануўся, выклікаў па тэлефоне таксі, абліваючыся халодным потам, выйшаў на вуліцу. Шафёр не хацеў яго везці, думаў, што п’яны. Потым зразумеў: хворы. Завез, нават дапамог выйсці з машыны, неяк зацягнуў да Лаўрыновічаў.
