Воля на крыжы полностью

Янка Купала. Ну, апошняя страта не такая і вялікая. Я, бачыце, і без партыі неяк мадзею. I выключаць мяне няма патрэбы. I вас другі раз не выключаць. А можа, настане некалі і такая часіна, што назад запросяць… (Доўгая, цяжкая паўза.) Думаю я, Усевалад Макаравіч, што аснова, якую стварылі лепшыя з нашага народа і да Саветаў і пры Саветах, ацалее, як бы ні шалелі вар’яты ад ультраінтэрнацыяналізму. Менавіта на гэтай аснове і паднімецца некалі светлая будыніна нашай навукі, культуры, гаспадаркі… і незалежнасці. Паміраючы, у гэта паверыў. I другі раз паміраць заўчасна перадумаў. Такі пратэст не самы высокі, як я лічу сёння…

Ігнатоўскі. Дай вам Бог, Іван Дамінікавіч… Але я хацеў бы ведаць, калі тая будыніна паднімецца. Самі ж бачыце, што яны наважыліся вынішчыць усіх дойлідаў. Гэта нават не Мамай, не Батый, не крыжакі — гэта горш і страшней. Адно мяне толькі і радуе: у нашых лепшых людзях апрычнікі ўбачылі небяспеку страціць многавяковую ўладу над тутэйшымі. А беларусізацыю і адраджэнне наша загубіла беларусафобская, чужая нам інтэлігенцыя і расейскія чыноўнікі, не без актыўнай падтрымкі аднадумцаў з іншых нацый, слаёў і класаў. Каму ж ахвота ўступаць месца вяршыцеляў нашага лёсу нашаму ж нацыянальнаму элементу? Перапалохаўся і маскоўскі цэнтр росту свядомасці гэтага самага беларускага нацыянальнага элемента. Вякамі смакталі пот і кроў народа, рабавалі калонію, а з беларусізацыяй і адраджэннем ім у перспектыве толькі і свяціла, што аблізнуцца. Хіба яны такое пацерпяць?.. Меў рацыю Крыніцкі, калі сцвярджаў на Пленуме ЦК у 26-м годзе, што антынацыянальныя, беларусафобскія элементы разглядаюць беларусізацыю, як гвалтоўнае навязванне беларускай культуры і нібыта тым самым пагарджаюць інтарэсамі іншых нацыянальнасцей. Знайшліся і «тэарэтыкі», што абгрунтавалі гэту зламысную дурноту. Нібыта беларускае адраджэнне, а тым самым і вылучэнне беларусаў ва ўсіх сферах жыцця, паслабляе самую дыктатуру сялянства (вядома ж беларускага).

Іван Дамінікавіч, даў нам Бог на гора быць сведкамі пачатку вялікага генацыду супраць нашага народа. Пачынаюць, як бачыце, з вынішчэння рыцараў Адраджэння. А іх яшчэ так не многа… Так мала!.. А мне сёння шыюць стварэнне і кіраўніцтва «Саюзам вызвалення Беларусі»…

Моцны грукат у дзверы і раз, і другі. Ігнатоўскі і Янка Купала машынальна ўстаюць. Прыбягае перапалоханая Уладзіслава Францаўна.

Паўза зацягваецца. Грукат узмацняецца.

Янка Купала. Адкрывай, Уладка…

Уладзіслава Францаўна выходзіць.

Ігнатоўскі. Не варта мне было прыходзіць…

Янка Купала. Спакойна, Уладзіслаў Макаравіч, не дадзім апрычнікам парадавацца на нашу разгубленасць.

Уваходзіць Кузняцоў.

Кузняцоў (убачыўшы Ігнатоўскага). А-а-а, старый знакомый?! (Да Уладзіславы Францаўны.) А вы, гражданка, выйдите!

Уладзіслава Францаўна (узрываецца). Я табе не «гражданка»! Я гаспадыня тут! Дом мой тут! А вы ўрываецеся, як зладзеі!..

Кузняцоў (збянтэжана). Извините, я вошел, а не «ўварваўся»…

Уладзіслава Францаўна. А ўвайшоў, дык прывітайся з людзьмі!.. Ніколі не думала, што ў ГПУ такія хамуйлы працуюць.

Кузняцоў (авалодаўшы сабой, здзекліва). Здравствуйте, спадар Игнатовский, здравствуйте, спадар Купала! (Да Уладзіславы Францаўны.) Здравствуйте, спадарыня… Не знаю, как вас…

Уладзіслава Францаўна (з гонарам). Спадарыня Уладзіслава Францаўна!

Кузняцоў. Очень приятно, но вам все же придется выйти.

Уладзіслава Францаўна (цвёрда). Дома я, сказала!

Кузняцоў. Ну, ладно!.. Все садимся. (Садзіцца.) Дело у меня к вам, Иван Доминикович, особой важности… Зарубежная свора, как вам должно быть известно, начала оголтелую компанию лжи и возмутительных политических инсинуаций вокруг вашей, Иван Доминикович, персоны и, естественно, вашей болезни, к которой мы, то есть органы ОГПУ, как вы, надеюсь, понимаете, никакого отношения не имеем.

Янка Купала. Сапраўды…

Кузняцоў. Совершенно верно… А посему, уважаемый Иван Доминикович, вам надлежит подписать вот это. (Падае складзены аркуш.) И, как говорится, дело с концом.

Янка Купала (надзявае акуляры, чытае). «Метады і спосабы змагання беларускіх нацыянал-фашыстаў Заходняй Беларусі з дыктатурай пралетарыяту і ўладай Саветаў усім добра вядомы, гэта — правакацыя, прыслужніцтва польскай дэфензіве, падбухторванне да інтэрвенцыі супраць СССР і г. д. Апошняя правакацыя гэтых ягамосцяў па сваёй нагласці перавышае, бадай, усе іншыя, ім падобныя.