— Гэта няправільная назва,— заўважыў географ.— Правільней было-б назваць гэту правінцыю «багатай Аўстраліяй», бо з краінамі адбываецца тое самае, што і з людзьмі — багацце не дае ім шчасця. Багатыя залатыя россыпы Аўстраліі паслужылі прынадай для зграі лютых і абыякавых да ўсяго, апрача золата, авантурыстаў. Вы пераканаецеся ў гэтым самі, калі мы праедзем па золатаносных раёнах.
— Ці даўно арганізавана правінцыя Вікторыя? — запытала Элен.
— Не, зусім нядаўна, не больш як трыццаць год таму назад. Гэта адбывалася 6 чэрвеня 1835 года, у аўторак...
— А сёмай гадзіне сорак пяць хвілін і трыццаць секунд вечара,— падхапіў маёр Мак-Набс, які заўсёды дражніў Паганеля, робячы выгляд, што не верыць у дакладнасць прыведзеных ім дат.
— Не, а сёмай гадзіне дзесяць хвілін,— зусім сур’ёзна адказаў вучоны.—Іменна ў гэтую хвіліну Бэтман і Фалькнер заснавалі паселішча Порт-Філіп на беразе той самай бухты, дзе зараз знаходзіцца вялікі горад Мельбурн. На працягу наступных пятнаццаці гадоў гэта калонія ўваходзіла ў склад правінцыі Новы Паўднёвы Уэльс, але ў 1851 годзе яна была вылучана ў самастойную адміністрацыйную адзінку і атрымала назву правінцыі Вікторыя.
— І з таго часу пачаўся яе росквіт? — запытаў Гленарван.
— Мяркуйце аб гэтым самі, дарагі сябра,— адказаў Паганель.
— Я зараз скажу пра апошнія статыстычныя даныя па гэтаму пытанню, і, што-б там ні гаварыў Мак-Набс, я не ведаю нічога больш красамоўнага, чым гэтыя лічбы.
— Давайце, давайце, Паганель,— заахвоціў маёр.
— Калі ласка. У 1836 годзе калонія Порт-Філіпа налічвала дзвесце сорак чатыры жыхары. Сёння ў правінцыі Вікторыя пяцьсот пяцьдзесят тысяч насельніцтва. Сем мільёнаў квадратных футаў вінаграднікаў даюць штогод сто дваццаць адну тысячу галонаў віна. Сто тры тысячы коней пасвяцца на неабсяжнай пашы правінцыі разам з шасцістамі сямідзесяццю пяццю тысячамі двумастамі сямідзесяццю двума галовамі рагатай жывёлы.
— Я чуў, што тут развіта таксама і свінагадоўля? — сказаў маёр.
— Так, маёр, з вашага дазволу, тут семдзесят дзевяць тысяч шэсьцьсот дваццаць пяць свіней.
— А колькі тут бараноў, Паганель?
— Сем мільёнаў сто пятнаццаць тысяч дзевяцьсот сорок тры, дарагі Мак-Набс.
— Уключаючы і таго, якога мы цяпер ядзім, Паганель?
— Не. Гэтага барана лічыць нельга, таму што мы яго ўжо на тры чвэрткі з’елі.
— Брава, Паганель,—запляскала далонямі Элен, смеючыся досціпу вучонага.—Нельга не згадзіцца, што ў вас незвычайна шырокія веды па геаграфіі, і колькі-б дзядзька Мак-Набс не стараўся падлавіць вас, яму не ўдасца гэта.
— Ведаць усё гэта — мая прафесія, дарагая місіс Элен. Таму я і казаў вам, што гэта дзіўная краіна рыхтуе нам нямала сюрпрызаў.
— Аднак да гэтага часу...— пачаў маёр, прадаўжаючы дражніць географа, каб падахвоціць яго расказваць далей.
— Ды пачакайце-ж, нецярплівы вы чалавек! — крыкнуў Паганель.— Вы толькі другі дзень знаходзіцеся на гэтай тэрыторыі і ўжо хочаце ўсё бачыць. Верце мне,— кажу гэта з поўнай адказнасцю за свае словы,— што гэта краіна самая цікавая на ўсім свеце. Яе ўзнікненне, прырода, прадукцыя, клімат — усё здзіўляла, здзіўляе і яшчэ будзе здзіўляць вучоных усяго свету. Уявіце сабе, сябры мае, мацярык, які падняўся з дна марскога, акружаны своеасаблівым гіганцкім кальцом узвышшаў па сваіх краях. Па краях, заўважце гэта, а не ў цэнтры! Мацярык, які, магчыма, мае ў сваёй цэнтральнай частцы напалавіну высахлае мора. Мацярык, рэкі якога высыхаюць з дня на дзень усё больш. Мацярык, які не ведае вільгаці ні ў атмасферы, ні ў глебе; дзе дрэвы штогод мяняюць сваю кару, а не лісцё, дзе лісцё расце рабром к сонцу і не дае ценю, дзе дрэва часта не гарыць, дзе велізарнае каменне растае пад дажджом; дзе дрэвы нізкія, а трава дасягае гіганцкай вышыні. Мацярык, дзе, як у казцы, чатырохногія маюць дзюбу, што прымусіла натуралістаў прыдумаць для іх спецыяльны клас клаачных, або аднопраходных[59]; дзе ў кенгуру неаднолькавай даўжыні пярэднія і заднія лапы; дзе ў авечак свіныя рылы; дзе лісы скачуць з дрэва на дрэва; дзе лебедзі чорныя; дзе пацукі ўюць гнёзды. Мацярык, дзе птушкі здзіўляюць даследчыка рознастайнасцю пер’я і галасоў: адна птушка ляскае, як пуга фурмана паштовай карэты, другая цікае, адбіваючы секунды, як маятнік насценнага гадзінніка, трэцяя смяецца на ранні, калі сонца ўзыходзіць, чацвертая плача ўвечары, калі яно заходзіць. О, гэта сапраўды цікавая краіна, дзе ўсё ідзе дыбка, дзе прырода як быццам паўстае сама супроць сябе. Нездарма вучоны Грымар у сваёй вядомай працы «Аб расліне» сказаў пра яе: Аўстралія — гэта пародыя на сусветныя законы, гэта краіна — выклік, які кінуты ўсяму астатняму свету.
Паганель выпаліў гэту тыраду з шпаркасцю кур’ерскага поезда, якога пусцілі без тармазоў. Красамоўны сакратар Геаграфічнага таварыства больш не валодаў сабой. Ён гаварыў, гаварыў, гаварыў, размахваючы рукамі і відэльцамі так, што яго суседзям давялося адсунуцца далей, каб не пазбавіцца вачэй. Але пад канец прамовы голас яго заглушылі захапляючыя крыкі: «Брава!», і ён вымушан быў змоўкнуць.
