— Вы, пэўна, не маглі забыць, сябры мае, і асабліва вы, маёр, пераліку падарожнікаў, якія зрабіў вам на барту «Дункана». З усіх, хто спрабаваў зайсці ў глыб мацерыка, толькі чатыром удалося прайсці яго з поўдня на поўнач і з поўначы на поўдзень. Гэта былі: Бёрк у 1860 і 1861 гадах, Мак Кінлей у 1861 і 1862 гадах, Ленсборо ў 1862 годзе і Сцюарт таксама ў 1862 годзе.
Пра Мак Кінлея і Ленсборо я вам скажу вельмі мала.
Першы ішоў з Адэлаіды да затокі Карпентарыя, другі ад затокі Карпентарыя да Мельбурна; абодва яны былі пасланы аўстралійскім камітэтам на пошукі Бёрка, які больш не з’яўляўся, ды і не мог з’явіцца.
Бёрк і Сцюарт — вось імёны двух самых адважных даследчыкаў, аб якіх я маю расказаць вам без папярэдніх прадмоў.
Дваццатага жніўня 1860 года Каралеўскае мельбурнскае таварыства наладзіла экспедыцыю пад кіраўніцтвам былога ірландскага афіцэра Роберта О’Гара Бёрк. З ім пайшлі адзінаццаць чалавек: малады астраном Вільям Джон Уільс, доктар Бэклер, батанікі Грэй і Кінг, малады афіцэр індыйскай арміі Ландэльс, Браге і некалькі сіпаяў.
Дваццаць пяць коней і дваццаць пяць вярблюдаў няслі на сабе падарожнікаў, іх багаж і ежу на восемнаццаць месяцаў дарогі. Экспедыцыя накіроўвалася к затоцы Карпентарыя, на яе паўночны бераг, і павінна была спачатку прайсці ўздоўж ракі Купера. Без ніякіх перашкод экспедыцыя прайшла землі, якія абвадняліся Мёрэем і Дарлінгам, і прышла на станцыю Меніндые, што на мяжы калоніі.
Там стала відавочным, што грамоздкі багаж надзвычай абцяжарвае. Гэта акалічнасць і залішняя часам цвёрдасць характару Бёрка выклікалі разладдзе сярод членаў экспедыцыі. Ландэльс з некалькімі паганятымі-індусамі адлучыўся ад экспедыцыі і вярнуўся к берагам Дарлінга.
Бёрк усё пасоўваўся наперад. Ідучы па багатых добра абводненых далінах, то па камяністых сцежках, дзе вады зусім не было, ён дайшоў да Купер-Крыка. 20 лістапада, гэта значыць праз тры месяцы пасля выезду, ён упершыню папоўніў запасы правіянту на беразе ракі.
Тут падарожнікі затрымаліся на некаторы час, шукаючы добрай дарогі на поўнач, дзе лягчэй было знайсці ваду. З вялікімі цяжкасцямі яны дабраліся да месца, названага імі фортам Уільса. Яны паставілі тут пост і абгарадзілі яго платамі з колля; пост гэты знаходзіўся на палавіне дарогі між Мельбурнам і затокай Карпентарыя. Тут Бёрк падзяліў свой атрад на дзве часткі. Адна частка, на чале з Браге, павінна была заставацца ў форце Уільса на працягу трох месяцаў і больш, калі хопіць запасаў для пражыцця, і чакаць звароту другой. Другая частка павінна была ісці далей. Гэта частка складалася толькі з чатырох чалавек: Бёрка, Грэя, Кінга і Уільса. Яны ўзялі з сабой шэсць вярблюдаў і неабходныя харчы на тры месяцы: тры квінталы мукі, пяцьдзесят фунтаў рысу, пяцьдзесят фунтаў аўсянкі, квінтал сушанай каніны, сто фунтаў салонай свініны, трыццаць фунтаў сухароў,— усё, што патрэбна было для падарожжа на шэсцьсот лье.
Гэтыя чатыры чалавекі выправіліся ў дарогу. Пасля цяжкага пераходу цераз камяністую пустыню яны прышлі да берагоў ракі Эйрэ, к апошняму пункту маршрута Штурта ў 1845 годзе, і адтуль накіраваліся на поўнач, па магчымасці строга прытрымліваючыся сто саракавога градуса даўгаты.
Сёмага студзеня яны перайшлі тропік пры нясцерпнай спякоце: часта іх ашуквалі міражы, яшчэ часцей мучыла лютая смага, задаволіць якую ўдавалася толькі ў дні вялікіх навальніц. Часам яны сустракалі на сваім шляху стойбішчы вандроўных тубыльцаў; даследчыкі не мелі падстаў скардзіцца на іх. Увогуле дарога, што праходзіла ў баку ад прыродных перашкод — гор, азёр і рэк,— была не вельмі цяжкай.
Дванаццатага студзеня воддаль паказаліся пясчаныя ўзгоркі, у тым ліку гара Форбса, а за імі ланцуг гранітных гор. Адсюль дарога стала цяжкай і ўтомнай. Экспедыцыя пасоўвалася наперад з вялікім напружаннем. Жывёла, на якой быў груз, наравілася і не хацела ісці.
«Мы ўсё яшчэ ў паласе гранітных гор,— пісаў Бёрк у дарожным дзённіку.— Вярблюды пацеюць ад страху». З вялікім напружаннем энергіі падарожнікі дайшлі да берагоў ракі Тернера, а потым і да верхняй плыні ракі Фліндэрс, дзе да іх у 1841 годзе пабываў Шток. Рака гэта цячэ пасярэдзіне двух радоў пальмаў і эўкаліптаў і ўліваецца ў затоку Карпентарыя. Блізкасць акіяна адчувалася збыткам забалочаных мясцовасцей. Адзін з вярблюдаў загінуў у балоце, астатнія не захацелі ісці далей. Кінгу і Грэю давялося застацца з імі. Бёрк і Уільс пайшлі далей на поўнач і, перамогшы рад перашкод,— пра гэта глуха гаворыцца ў іх дзённіках,— дайшлі да балотнай мясцовасці, якую затапляла вада прыліва, тым не менш акіян яны не ўбачылі. Гэта было 11 лютага 1861 года.
— Значыцца,— сказала Элен,— гэтыя падарожнікі не змаглі прадаўжаць сваё даследаванне?
— Верна, гэта так. Дрыгва пагражала ім пагібеллю на кожным кроку. Давялося адступіць і вярнуцца да пакінутых у форце Уільса таварышоў. Гэта быў сумны зварот. Слабыя, знясіленыя, ледзь перастаўляючы ногі, Бёрк і яго спадарожнік дабраліся да стаянкі Кінга і Грэя. Потым спалучаны атрад накіраваўся на поўдзень, к Купер-Крыку, па пройдзенай ужо дарозе.
