— Што-ж, гэта не бяда, калі на змену ёй прыходзіць прагрэс,— заўважыў маёр.
Прарэзлівы свісток паравоза спыніў узнятыя спрэчкі.
Падарожнікі былі на адлегласці не болей адной мілі ад чыгункі. Паравоз, прышоўшы з поўдня, спыніўся якраз каля пераезда цераз чыгунку, да якога накіроўваўся фургон. Як сказаў Паганель, гэтая чыгунка злучае прыморскую сталіцу правінцыі Вікторыя з далінай Мёрэя, найвялікшай ракі Аўстраліі. Гэта рака, адкрытая Штуртам у 1828 годзе, выцякае з Аўстралійскіх Альп і, увабраўшы ў сябе ваду прытокаў Лахлан і Дарлінг, гіганцкай вужакай выгінаецца ўздоўж паўночнай мяжы правінцыі Вікторыя да бухты Спаткання, каля Адэлаіды. Рака цячэ па багатай зямлі Аўстраліі, міма незлічоных жывёлагадоўчых гаспадарак, якія разбагацелі тут дзякуючы блізкасці чыгункі і зручнасці зносін з Мельбурнам.
У той час гэтая лінія чыгункі эксплаатавалася на працягу ста пяці міль, ад Мельбурна да Сэндхорста, цераз Кінтонам і Кэстльмен. Участак дарогі, даўжынёй у семдзесят міль, які будаваўся, павінен быў злучыць Сэндхорст з Эхукай, заснаванай у гэтым самым годзе на беразе Мёрэя.
Трыццаць сёмая паралель перасякала чыгунку за некалькі міль на поўдзень ад Кэстльмена, у Кэмдэн-Брыджы, каля маста цераз Лютон, адзін са шматлікіх прытокаў Мёрэя.
Айртон вёў фургон іменна к гэтаму масту. Раптам, апярэджваючы фургон, коннікі галопам паімчаліся к Кэм-дэн-Брыджу; іх зацікавіў вялікі натоўп, які сабраўся каля чыгуначнага маста. Жыхары бліжэйшых станцый, пакінуўшы свае дамы, скватэры, кінуўшы жывёлу, усе ішлі к гэтаму месцу.
Па прэрыі нёсся вокліч:
— Да чыгункі! Да чыгункі!
Відавочна, гэта ўсеагульнае ўзрушанне было выклікана нейкай важнай падзеяй.
Гленарван і яго спадарожнікі прышпорылі коней і за некалькі хвілін даехалі да Кэмдэн-Брыджа. Там яны адразу зразумелі прычыну збору людзей.
Адбылася страшэнная катастрофа: поезд зышоў з рэек і ўпаў пад адкос. Гэта крушэнне нагадвала частыя няшчасныя выпадкі з паяздамі на амерыканскіх дарогах. Рака паблізу чыгуначнага маста была завалена абломкамі вагонаў і паравоза. З-за няспраўнасці маста ці рэек у раку Лютон упалі паравоз і пяць з шасці вагонаў састава. Толькі апошні, шосты вагон, які нейкім цудам застаўся цэлы, стаяў на адлегласці поўфута ад бяздоння. Унізе быў неймаверны хаос: абгарэлыя і чорныя дошкі, сагнутыя восі з коламі, паламаныя скрынкі, кавалкі рэек. З гэтага награмаджэння нязграбных абломкаў вырываліся яшчэ языкі полымя, клубы чорнага дыму і спіралі пары. Усюды былі відны лужы крыві, адарваныя канечнасці, абгарэлыя трупы, і ніхто не адважваўся падлічыць, колькі афяр забрала гэта страшэнная катастрофа.
Гленарван, Паганель, маёр Мак-Набс, Джон Мангльс, злучыўшыся з натоўпам, дапамагалі вызваляць з-пад абломкаў крушэння раненых і прыслухоўваліся да абмену думкамі між удзельнікамі гэтай работы. Кожны імкнуўся знайсці тлумачэнне прычын катастрофы.
— Мост зламаўся,— гаварыў адзін.
— Як-жа ён зламаўся,— супярэчылі яму з усіх бакоў,— калі ён і зараз цэлы? Проста забылі злучыць яго перад праходам поезда. Вось і ўсё.
Сапраўды, гэта быў разводны мост, які даваў праход для рачных суднаў. Няўжо вартаўнік па невыбачальнай неўважлівасці забыў злучыць мост, і экспрэс, які імчаўся поўным ходам, раптоўна павіснуў над бяздоннем. Гэтая гіпотэза здавалася зусім рэальнай, бо толькі палавіна маста была пашкоджана крушэннем, а другая палавіна вісела на ланцугах на супроцьлеглым беразе ракі зусім непашкоджаная. Не было ніякіх сумненняў: крушэнне здарылася па віне вартаўніка.
Катастрофа здарылася з экспрэсам № 37, які вышаў з Мельбурна а адзінаццатай гадзіне сорак пяць хвілін ночы. Праз дваццаць пяць хвілін пасля выхаду са станцыі Кэстльмен, гэта значыць каля трох гадзін пятнаццаці хвілін, адбылося крушэнне экспрэса каля Кэмдэн-Брыджа. Пасажыры апошняга вагона, якія засталіся жывымі, адразу арганізавалі дапамогу няшчасным. Яны хацелі паведаміць аб няшчасці ў Кэстльмен па тэлеграфу, але ўсе слупы былі павалены і дрот абарваны. Давялося паслаць хадака, і такім чынам улады прыбылі на месца крушэння толькі праз тры гадзіны. Скватэры і іх работнікі першымі пачалі тушыць агонь, які з’ядаў абломкі вагонаў з надзвычайнай хуткасцю. Некалькі знявечаных трупаў палажылі побач на адкосе чыгункі. Не было чаго і думаць, што хоць адзін чалавек застаўся яшчэ жывым у гэтай распаленай печы. Агонь хутка закончыў сваю руйнуючую справу. З ліку пасажыраў і каманды поезда засталіся цэлымі толькі дзесяць чалавек, якія ехалі ў апошнім вагоне. Ніхто не ведаў дакладна колькасці афяр. Чыгуначная адміністрацыя прыслала выратавальны поезд, каб забраць у Кэстльмен уцалелых пасажыраў.
Гленарван адрэкамендаваўся прыехаўшаму галоўнаму інспектару дарогі і паліцэйскаму афіцэру і распачаў з імі гутарку. Паліцэйскі афіцэр аказаўся надзіва халодным чалавекам; здавалася, яго зусім не кранула гэта няшчасце. Калі Гленарван звярнуўся да інспектара са словамі: «Якое страшэннае няшчасце!», паліцэйскі спакойна адказаў:
— Яшчэ горш за гэта, сэр.
