— Добра,— сказаў Паганель,— ну, а Новая Каледонія, Маркізскія астравы, астравы Паумоту?
— Гэтыя астравы знаходзяцца пад апекай Вялікабрытаніі.
— Як?! Пад апекай Вялікабрытаніі? — крыкнуў Паганель.
— Мне здаецца, наадварот, што Францыі...
— Францыі? — здзіўлена перапытаў хлапчук.
— Вось яно што! — працадзіў Паганель.— Дык вось як навучаюць у мельбурнскай нармальнай школе.
— Так, пане прафесар, а хіба гэта дрэнна?
— Надзвычайна,— адказаў Паганель.— Значыць, уся Окіянія належыць Англіі. Гэта звычайная гісторыя. Але пойдзем далей.
У Паганеля быў напалову пакрыўджаны, напалову здзіўлены выгляд. Маёр быў у захапленні. Экзамен прадаўжаўся.
— Пяройдзем да Азіі,— сказаў географ.
— Азія,— сказаў Толіне,— гэта вялікая краіна. Яе сталіца Калькута. Галоўныя гарады: Бамбей, Мадрас, Малака, Сінгапур, Каламбо; астравы: Лакадзіўскія і Маледзіўскія і так далей. Належаць Англіі.
— Добра, вучань Толіне. А Афрыка?
— Афрыка складаецца з двух галоўных калоній. На поўдні — мыс Добрай Надзеі са сталіцай Капштатам, на ўсходзе таксама англійскія ўладанні, галоўны горад — Сіера-Леоне.
— Цудоўны адказ,— сказаў Паганель, якога пачынала смяшыць гэта англа-фантастычная геаграфія.— Выключная дакладнасць ведаў! Ну, а Марока, Алжыр, Егіпет,—яны прапушчаны ў брытанскім атласе? Але пакінем іх, пагаворым лепш аб Амерыцы.
— Амерыка,— падхапіў Толіне,— падзяляецца на Паўночную і Паўднёвую. У першай Англіі належаць Канада, Новы Брунсвік, Новая Шатландыя і Злучаныя штаты пад кіраўніцтвам губернатара Джансона.
— Губернатар Джансон? — крыкнуў Паганель.— Што заступіў месца вялікага Лінкольна[66]; які стаў афярай вар’ята, фанатычнага ўладара нявольнікаў. Выдатна. Лепш не можа быць. А што датычыцца Паўднёвай Амерыкі з яе Гвіянай, Фалкландскімі астравамі, Новашатландскім архіпелагам, Ямайкай, Трынідадам і так далей — яна таксама належыць Англіі? Я, вядома, не буду спрачацца пра гэта. Але скажы мне, Толіне, якая твая думка адносна Еўропы ці, праўдзівей, якая думка тваіх настаўнікаў пра гэту частку свету?
— Еўропа? — паўтарыў Толіне не разумеючы, чаго так усхваляваўся яго экзаменатар.
— Так, Еўропа. Каму належыць Еўропа?
— Еўропа належыць Англіі,— упэўненым тонам адказаў хлапчук.
— Я не сумняваўся ў тваім адказе. Але што іменна ўваходзіць у склад уладанняў Англіі ў Еўропе?
— Англія, Шатландыя, Ірландыя, Мальта, астравы Джэрсей і Гвернсей, Гебрыдскія астравы, Оркады.
— Добра, Толіне, а астатнія дзяржавы, ты забыўся іх пералічыць, мой хлопчык.
— Якія, сэр? — запытаў хлопчык здзіўлена.
— Іспанія, Расія, Аўстрыя, Германія, Францыя...
— Гэта правінцыі, а не дзяржавы,— запярэчыў Толіне.
— Правінцыі!..— Паганель сарваў з носа акуляры.
— Так, правінцыі. Напрыклад, сталіца Іспаніі — Гібралтар.
— Дзіўна! Чароўна!! Непераймальна!!! Ну, а Францыя? Я француз і хацеў-бы ведаць, каму я належу?
— Францыя,— спакойна адказаў Толіне.— Францыя — гэта англійская калонія. Галоўны горад яе — Калэ.
— Калэ? Як, ты думаеш, што Калэ да гэтага часу належыць Англіі?
— Ну, вядома, сэр.
— А што такое сталіца Францыі?
— Сталіца Францыі? Гэта месца, дзе пражывае губернатар, лорд Напалеон.
Паганель засмяяўся. Толіне не ведаў, што і думаць. У яго запытвалі, а ён стараўся адказваць, як мага лепш. Аб недарэчнасці сваіх адказаў ён нават не здагадваўся. Таму ён ані не ўстрывожыўся і, лічачы, што адказвае верна, чакаў далейшых пытанняў.
— Вы бачыце зараз, што я меў рацыю, кажучы, што Толіне лепш за вас ведае геаграфію,— усміхаючыся, сказаў Мак-Набс.
— Вы маеце рацыю, як заўсёды, мілы маёр.
— Дык вось як навучаюць геаграфіі ў Мельбурне! Прафесарам нармальнай школы бесклапотна жывецца! Еўропа, Азія, Афрыка, Амерыка, Аўстралія, увесь свет — усё належыць Англіі. Яны ўмела выхоўваюць тубыльцаў! Зараз я зусім не здзіўляюся, што тубыльцы без пярэчання падпарадкоўваюцца ім. Ах, так, Толіне, яшчэ адно пытанне: як справа з месяцам? Як, па-твойму, мой хлопчык, месяц таксама належыць Англіі?
— Ён будзе належыць ёй,— адказваў з павагай маленькі дзікун.
Пасля гэтых слоў Паганель устаў і пабег. Ён не мог больш заставацца на месцы. Ён уцёк на добрую чвэртку мілі ад лагера, і адтуль чуліся грамавыя рокаты яго рогату.
Гленарван, пашукаўшы ў сваёй дарожнай бібліятэцы, знайшоў там твор Самуэля Рычардсона «Падручнік геаграфіі». Гэтая кніга вельмі папулярная ў Англіі і дае больш дакладныя весткі аб геаграфіі свету, чым мельбурнскія прафесары.
— Вазьмі гэту кніжку, хлопчык,— сказаў ён Толіне,— вазьмі яе — і захоўвай. У цябе не зусім правільнае ўяўленне аб геаграфіі, яго неабходна выправіць. Я дару табе гэту кніжку на ўспамін аб нашай сустрэчы.
Толіне моўчкі ўзяў кніжку; ён уважліва разглядаў яе, недаверліва ківаючы галавой і не адважваючыся схаваць яе ў кішэню.
Тым часам настала ноч. Было ўжо дзесяць гадзін вечара. Пара было падумаць аб адпачынку. Роберт прапанаваў свайму сябру Толіне палавіну сваёй пасцелі. Маленькі тубылец прыняў гэту прапанову.
