— Пакуль што — так,— адказаў географ.— Самі англічане неаднаразова вымушаны былі прызнавацца, што тубыльцы праяўляюць надзвычайную храбрасць. Яны вядуць партызанскую вайну, ухіляючыся ад вялікіх боек, нападаючы на маленькія атрады, на гаспадаркі каланістаў. Генерал Камерон заявіў неяк, што па-за фартамі ён не адчувае сябе ў бяспечнасці, бо за кожным кустом можа быць засада. У 1863 годзе, пасля доўгіх і крывавых боек, маарыйцы замацаваліся на ўзвышшы Вайкато, якое пануе над вялікай тэрыторыяй. Тубыльныя агітатары паклікалі да зброі ўсё насельніцтва, абяцаючы, што «яшчэ адно намаганне, і белыя захопнікі навекі будуць выгнаны з нашай зямлі». Генерал Камерон камандаваў атрадам з трох тысяч чалавек. Англічане больш не мілавалі тубыльцаў з таго часу, як яны забілі капітана Спрэнта. Бітвы былі ўпартыя і лютыя. Некаторыя з іх прадаўжаліся па дванаццаць гадзін, але, не гледзячы на тое, што еўрапейцы выкарыстоўвалі артылерыю, маарыйцы не здаліся і не ўступілі ні пядзі сваіх пазіцый. Асяродкам тубыльных войскаў было лютае племя Вайкато на чале з Вільямам Тампсонам. Гэты вайсковы начальнік камандаваў спачатку атрадам з двух з паловай тысяч чалавек, лік якога ўзрос да васьмі тысяч пасля далучэння правадыроў Шонгі і Хекі. У гэтай вызваленчай вайне разам з мужчынамі прымалі ўдзел і жанчыны. Але ў нашым грамадстве сіла рэдка бывае на баку праўды. Пасля працяжных боек генерал Камерон уціхамірыў паўстаўшую акругу Вайкато. Жывых маарыйцаў засталося. нямнога, і яны паспешна ўцяклі з акругі, пакінуўшы пераможцу бязлюдную краіну. Гісторыя запісала факты вялікага гераізма тубыльцаў. Чатырыста маарыйцаў былі абложаны ў цытадэлі Оракан атрадам генерала Карэя, які налічваў больш тысячы байцоў. Не гледзячы на недахоп яды і вады, тубыльцы больш месяца вытрымлівалі аблогу, адмаўляючыся здацца, і нарэшце, прарваўшы фронт англічан, уцяклі ў непрыступныя балоты.
— Значыцца, вайна скончылася пасля ўціхамірання акругі Вайкато? — запытаў Джон Мангльс.
— Не, мой сябра,— адказаў Паганель.— Заўладаўшы Вайкато, англічане рашылі накіравацца ў правінцыю Таранакі, дзе Вільям Тампсон замкнуўся ў крэпасці Матантава. Але я прадбачу, што гэта перамога нялёгка дастанецца ім.У дзень майго ад’езду з Парыжа прышла вестка, што племя Тарангя скарылася губернатару і «добраахвотна» аддало Англіі тры чвэрткі сваёй зямлі. У гэтым паведамленні гаварылася таксама, што і Вільям Тампсон пачаў перагаворы аб здачы. Але аўстралійскія газеты, якія я нядаўна прачытаў, не толькі не пацвердзілі гэтага, але, наадварот, праракалі доўгае супраціўленне тубыльцаў.
— Выходзіць, Паганель,— сказаў Гленарван,— ваенныя дзеянні разгортваюцца ў сучасны момант у правінцыях. Оклэнд і Таранакі?
— Згодзен з вамі.— адказаў Паганель.— Новазеландцы неймаверна раззлаваны на еўрапейцаў і асабліва на англічан. Было-б вельмі непрыемна, каб мы трапілі да іх у лапы.
— Але можа мы спаткаем паблізу які-небудзь англійскі атрад? — запытала Элен пасля некаторага маўчання.
— Магчыма, але спадзявацца на гэта не варта,— адказаў Паганель.— Маленькія атрады баяцца выходзіць на поле, калі за кожным кустам іх можа падпільноўваць засада. Таму нам няма чаго і марыць набыць канвой з салдатаў. Але ўздоўж заходняга берагу размешчаны маёнткі каланістаў, і, пераходзячы ад аднаго к другому, мы лёгка дойдзем да Оклэнда. Я думаю нават над тым, ці не лепш нам пайсці па шляху, якім прабіраўся Гохштэтэр? — уніз на цячэнню Вайкато.
— А хто гэты Гохштэтэр? — запытаў Роберт Грант.
— Гэта вядомы падарожнік, мой хлопчык,— адказаў Паганель.— Член навуковай камісіі, удзельнічаў у сусветным плаванні аўстрыйскага фрэгата «Навара» ў 1852 годзе.
— Скажыце, пане Паганель,— сказаў Роберт, вочкі якога запаліліся пры думцы аб падарожжах,— ці былі ў Новай Зеландыі свае вялікія даследчыкі, як Бёрк і Сцюарт у Аўстраліі?
— Вядома, былі, мой хлопчык. Напрыклад, доктар Гукер, прафесар Брызар, натураліст Дыфенбах і Юліус Гаст. Але, не гледзячы на тое, што многія з іх аддалі жыццё за свае смелыя спробы, яны не карыстаюцца такой вядомасцю, як даследчыкі Аўстраліі або цэнтральнай Афрыкі.
— А вы ведаеце іх гісторыю? — запытаў хлопчык.
— Вядома, але я бачу, што ты хочаш ведаць аб усім столькі-ж, колькі і я... Няхай так будзе, раскажу табе.
— Калі ласка, пане Паганель, раскажыце!
— І мы паслухаем вас, Паганель,— сказала Элен.— Ужо не першы раз з-за дрэннага надвор’я мы набываем каштоўныя весткі. Расказвайце-ж усім нам.
— Слухаю. Але толькі расказ мой будзе кароткім. Тут не было адважных даследчыкаў, якія біліся сам-на-сам з аўстралійскім мінатаўрам[81]. Новая Зеландыя вельмі маленькая краіна і даследаванне яе не мела асаблівых цяжкасцей. Таму вось героі, пра якіх я вам раскажу, былі не падарожнікамі, а звычайнымі турыстамі, якія сталі афярамі звычайных дарожных выпадкаў.
— Хто-ж гэта былі? — запытала Мэры Грант.
