Табу накладваецца часам правадырамі з палітычных меркаванняў, але часцей злучаецца з бытавым укладам прыватнага жыцця. Да тубыльца нельга дакранацца, калі ён стрыжэ сабе галаву, калі ён толькі што татуяваўся, калі ён робіць сабе пірогу ці будуе дом, калі ён цяжка захварэе і нарэшце пасля смерці. Калі непамерная лоўля рыбы пагражае спустошыць раку, на яе накладваецца табу. Калі правадыр або жрэц любіць маладую бульбу, на маладыя парасткі расліны накладваецца табу. Правадыру хочацца застацца аднаму ў сваім доме — ён абвяшчае яго табу; правадыру выгадна мець манаполію ў зносінах з прыбыўшым замежным караблём — гэты карабль становіцца табу; трэба ізаляваць еўрапейца-гандляра, які чым-небудзь не дагадзіў правадыру,— зноў на сцэне з’яўляецца табу. У гэтых выпадках табу дзікуноў нагадвае старадаўняе «veto» каралёў.
Ёсць яшчэ адна рознавіднасць табу, якая накладваецца не на рэч ці жывёлу, а на чалавека. Помслівы жрэц, не здаволены якім-небудзь дзікуном, можа накласці на яго яду табу. Да табу, як вядома, нельга дакранацца беспакарана рукамі. Калі няшчасны багаты, ён можа прымусіць сваіх парабкаў класці яму ў рот яду, да якой не павінны дакранацца яго рукі. Калі ён бедны, яму застаецца поўзаць па зямлі, як паўзуну, беручы яду ротам.
Гэты своеасаблівы звычай рэгулюе і ўмешваецца ва ўсе, нават найдрабнейшыя, праявы жыцця. Табу мае сілу закона.
Больш таго, табу — гэта цэлы збор законаў, бясспрэчных і несупярэчных, якія перасцерагаюць кожны рух дзікуна.
Табу, накладзенае на палонных еўрапейцаў, было самаўпраўным. Але аднак некалькі дзікуноў з нападаючых умомант ператварыліся ў абаронцаў палонных, як толькі Каі-Куму сказаў запаветнае слова.
Аднак Гленарван не суцяшаў сябе надзеямі адносна далейшага свайго лёсу. Ён разумеў, што заплоціць жыццём за забойства правадыра. Але смерць, з пункту гледжання дзікуноў,— толькі дачасны канец мучэння. Таму Гленарван рыхтаваўся да пякельных катаванняў за сваю віну перад дзікунамі. Але ён ні на секунду не пашкадаваў, што забіў Кара-Тэтэ. Апрача таго ён спадзяваўся, што гнеў Каі-Куму будзе скіраваны толькі на яго аднаго.
Можна ўявіць, якую ноч перажылі зняволеныя еўрапейцы! Ніякімі словамі нельга апісаць іх пакут і нуды. Няшчасныя Роберт і Паганель зніклі. Ніхто не сумняваўся пра іх благі лёс. Яны сталі першымі афярамі ярасці тубыльцаў. Ніхто з палонных не верыў у тое, што яны выратаваліся, нават Мак-Набс, самы спакойны з усіх. Джон Мангльс бачыў няўцешнае гора разлучанай з братам Мэры Грант і аж вар'яцеў ад сазнання свайго бяссілля. Гленарван не пераставаў думаць аб просьбе Элен не аддаваць яе жывой у рукі дзікуноў. Ці хопіць у яго мужнасці выканаць гэтую страшную просьбу?
Аб тым-жа думаў і Джон Мангльс, і сэрца яго аблівалася крывёй.
«Якое права я маю пазбавіць жыцця Мэры?» няспынна запытваў ён у сябе.
Аб уцёках не было чаго і думаць. Дзесяць узброеных да зубоў воінаў вартавалі каля дзвярэй святыні.
Настала раніца трынаццатага лютага. Тубыльцы не спрабавалі наладзіць зносіны з еўрапейцамі, на якіх было накладзена табу. У святыні было дастаткова яды, але няшчасныя амаль не дакрануліся да яе. Гора перамагала голад. Дзень пражылі без аніякіх змен. Відаць, гадзіна пахавання забітага правадыра павінна была стаць гадзінай пачатку катаванняў. Гленарван разумеў, што ні аб якім абмене палоннымі зараз не можа быць і гаворкі. Але маёр захоўваў яшчэ адносна гэтага іскру надзеі.
— Адкуль ведаць,— гаварыў ён Гленарвану.— Можа Каі-Куму не толькі не злуецца на вас за забойства свайго супраціўніка, але нават удзячны вам за гэта.
Але гэтыя словы Мак-Набса не пераконвалі Гленарвана, і ён не цешыўся нязбытнымі надзеямі. Наступны дзень, 14 лютага, перажылі таксама без змены.
Вось тлумачэнне прычын адцягвання гадзіны смерці палонных.
Маарыйцы вераць у тое, што душа не пакідае цела нябожчыка першыя трое сутак пасля смерці. Таму на працягу гэтага часу цела не хаваюць. Гэты звычай быў захованы і ў дачыненні да Кара-Тэтэ. Да 15 лютага на пляцоўцы форта нікога не было. Джон Мангльс часта ўзлазіў на плечы Вільсона і пазіраў за тым, што робіцца ў фарту.
Тубыльцы не выходзілі са сваіх хацін, і толькі вартавыя, якія пільна ахоўвалі іх, змяняліся каля варот святыні.
Але на трэці дзень на пляцоўку з усіх хацін выбеглі людзі. Мужчыны, жанчыны, дзеці — шмат соцень панурых і маўклівых маарыйцаў сабралася перад хацінай правадыра.
Каі-Куму, акружаны выдатнейшымі воінамі племені, падышоў да невялікага ўзгорка ў цэнтры пляцоўкі. Натоўп тубыльцаў шчыльна акружыў гэты ўзгорак. Усе панура маўчалі.
Па знаку Каі-Куму адзін воін вышаў з натоўпу і накіраваўся да святыні.
— Памятай! — сказала Элен мужу.
Гленарван прыціснуў яе да сэрца. У гэтую хвіліну Мэры Грант падышла да Джона Мангльса.
