— Тут няма ні суддзяў, ні катаў, Айртон. На першай-жа стаянцы я перадам вас у рукі англійскіх улад.
— Я больш нічога і не прашу,— адказаў былы боцман.
І тым-жа размераным і цвёрдым крокам ён вярнуўся ў сваю каюту. Каля дзвярэй яе Джон Мангльс паставіў двух вартавых, сурова загадаўшы ім не зводзіць позірку са зняволенага. Сведкі гэтай сцэны разышліся з кают-кампаніі, абураныя да глыбіні душы і збянтэжаныя.
Гленарван пацярпеў няўдачу, дапытваючы Айртона. Што яму аставалася зараз рабіць? Відавочна, толькі адно: выканаць план, задуманы яшчэ ў Эдэме, гэта значыць вярнуцца ў Еўропу. Пазней, магчыма, ён яшчэ раз арганізуе экспедыцыю на пошукі капітана Гранта, але цяпер, калі сляды «Брытаніі» канчаткова згубіліся, калі дакументы не паддаваліся ніякаму новаму тлумачэнню, калі на трыццаць сёмай паралелі нават не было недаследаваных земляў, «Дункану» не заставалася нічога іншага, як вярнуцца назад у Еўропу.
Параіўшыся з сябрамі, Гленарван абмеркаваў з Джонам Мангльсам пытанне неадкладнага звароту ў Еўропу. Малады капітан агледзеў вугальныя ямы. Выявілася, што запасаў вугалю хопіць не больш, чым на пятнаццаць дзён. Значыцца, неабходна было дапоўніць іх у бліжэйшым порце.
Джон Мангльс прапанаваў Гленарвану ўзяць курс на бухту Талькагуано, дзе ён аднойчы ўжо набіраў вугаль перад тым, як выйсці ў сусветнае плаванне. Гэта быў прамы рэйс якраз па трыццаць сёмай паралелі. З Талькагуано яхта пойдзе на поўдзень, абойдзе мыс Горн і вернецца ў Шатландыю па Атлантычнаму акіяну.
Гэты план быў прыняты, і механік атрымаў загад павысіць ціск пары. Праз поўгадзіны яхта ўзяла курс на Талькагуано і паплыла па акіяну. А шостай гадзіне вечара горы Новай Зеландыі схаваліся за гарызонтам у туманавай смузе.
Так пачалося плаванне назад. Сумнае плаванне для гэтых нястомных даследчыкаў. Экіпаж судна, перапоўнены надзеямі і перакананнямі ў момант выхаду з роднай Шатландыі, зараз быў сумны і задуманы. Ні адзін з адважных матросаў «Дункана» не радаваўся блізкай сустрэчы з бацькаўшчынай. Якой ні цяжкай была разлука з ёй, яны гатовы былі яшчэ доўга цярпець усе небяспекі дальняга плавання, абы толькі была маленькая надзея знайсці капітана Гранта.
Песні і музыка, якімі сустрэлі зварот на борт Гленарвана і яго спадарожнікаў, змяніліся магільнай цішынёй. Пасажыры не збіраліся больш у кают-кампаніі для таварыскай гутаркі, якая ажыўляла пачатак плавання. Усе хаваліся ў цішы сваіх кают, і толькі час ад часу хто-небудзь выходзіў на палубу «Дункана».
Паганель, чалавек, які з прычыны ўласцівасцей свайго характару, больш востра за ўсіх на барту перажываў і радасць і гора,— быў пануры і маўклівы. Ён амаль не выходзіў са сваёй каюты. Яго звычайная балбатлівасць, яго чыста французская жвавасць зніклі. У Паганеля быў зараз прыгнечаны выгляд, і ён рэдка і неахвотна размаўляў. Здавалася, што ён больш безнадзейна глядзеў на працяг пошукаў, чым усе астатнія падарожнікі. Калі Гленарван гаварыў аб арганізацыі новай экспедыцыі, Паганель сумна ківаў галавой як чалавек, які не сумняваецца ў трагічным канцы афяр крушэння «Брытаніі». Адчувалася, што ён упэўнены ў пагібелі капітана Гранта і яго спадарожнікаў.
Між іншым тут-жа, на барту «Дункана», быў чалавек, які ведаў таямніцу пагібелі «Брытаніі», але маўчаў аб ёй. Гэта быў Айртон. Ніхто не сумняваўся, што катаржнік ведаў, калі не месцазнаходжанне капітана Гранта, дык хоць-бы абставіны і месца крушэння «Брытаніі». Але Айртон разумеў, што капітан Грант, каб яго ўдалося знайсці, сведчыў-бы супроць яго на судзе, таму ён упарта захоўваў таямніцу. Гэта выклікала шалёную злосць ва ўсіх, асабліва ў матросаў, якія, не на жарты, думалі аб расправе з ім.
Гленарван неаднаразова аднаўляў спробы дамагчыся прызнанняў ад Айртона. Але ні абяцанні, ні пагрозы не дапамагалі. Упартасць Айртона была такая вялікая і такая дзіўная, што маёр пачынаў думаць, што можа ён нічога і не ведае. Такой-жа думкі трымаўся і географ, у якога былі нейкія таемныя меркаванні пра лёс Гары Гранта. Але калі Айртон нічога не ведаў, дык чаму ён не прызнаваўся ў гэтым? Прызнанне не магло пашкодзіць яму. Між тым маўчанне яго не дазваляла скласці новы план пошукаў.
Бачачы беспаспяховасць спроб свайго мужа, Элен папрасіла дазволу ў сваю чаргу паспрабаваць зламаць упартасць былога боцмана. «Там, дзе мужчына не меў поспеху,— гаварыла яна,—жанчыне можа ўдасца атрымаць перамогу». Ці не падобна гэта на даўнюю гісторыю аб урагане, які марна спрабаваў сарваць плашч з плячэй падарожніка, і аб сонечным прамені, які адразу зрабіў гэта?
Гленарван, паважаючы розум і такт сваёй жонкі, з ахвотай дазволіў ёй сустрэцца з Айртонам.
На працягу гадзіны Элен і Мэры Грант заставаліся сам-на-сам з былым боцманам, але ніхто нічога не ведаў аб змесце іх гутаркі. Яны нікому не сказалі, якімі метадамі яны карысталіся, каб вырваць у Айртона яго таямніцу, або што ён ім адказаў. Аднак, развітаўшыся з ім, абедзве жанчыны былі расчараваныя, і на тварах іх была напісана поўная безнадзейнасць.
