Гленарван і яго сябры маўчалі. Яны адчувалі, што ўсё, што расказаў гэты дзіўны злачынца, было чыстай праўдай. Захоп «Дункана» не ўдаўся па зусім незалежных ад яго акалічнасцях. Яго супольнікі прыбылі на бераг Туфольдскай бухты, як пра гэта сведчыла знойдзеная Гленарванам арыштанская фуфайка. Там, паслухмяныя загадам свайго правадыра, катаржнікі чакалі яхты. Урэшце, калі абрыдзела ім чакаць яе, яны безумоўна вярнуліся да свайго рамяства грабежнікаў і падпальшчыкаў у вёсках Новага Паўднёвага Уэльса.
Маёр першым начаў допыт Айртона, жадаючы ўдакладніць даты.
— Так,— запытаў ён у былога боцмана,— вас высадзілі на заходні бераг Аўстраліі восьмага красавіка 1862 года.
— Зусім правільна,— адказаў Айртон.
— А ці ведалі вы далейшыя планы Гары Гранта?
— Вельмі цмяна.
— Гаварыце-ж, Айртон,— сказаў Гленарван.— Якое-небудзь нікчэмнае паказанне можа навесці нас на правільны шлях.
— Вось усё, што я магу вам паведаміць, сэр,— адказаў Айртон.— Капітан Грант збіраўся наведаць Новую Зеландыю. Гэтая частка яго праграмы не была выканана, калі я знаходзіўся на барту «Брытаніі». Няма нічога немагчымага ў тым, што «Брытанія», пакінуўшы Кальяо, пайшла даследаваць берагі Новай Зеландыі. Гэта цалкам супадае з датай дваццаць сёмага чэрвеня 1862 года, напісанай у дакуменце.
— Зусім відавочна,— сказаў Паганель.
— Але,— запярэчыў Гленарван,— ні адзін з урыўкаў слоў, якія захаваліся ў дакуменце, не паказвае на Новую Зеландыю.
— Пра гэта я нічога не магу вам сказаць,— адказаў Айртон.
— Добра, Айртон,— сказаў тады Гленарван.— Вы стрымалі сваё слова, і я стрымаю сваё. Нам застаецца вырашыць — на які астравок у Ціхім акіяне высадзіць вас?
— Для мяне ўсёроўна, сэр,— абыякава адказаў Айргон.
— Ідзіце ў сваю каюту,— сказаў яму Гленарван,— і чакайце нашага рашэння.
Боцман вышаў пад вартай двух матросаў.
— Гэты нягоднік яшчэ можа стаць чалавекам,— сказаў маёр.
— Так,— адказаў Гленарван,— гэта моцная і смелая натура. Шкада, што яго здольнасці былі накіраваны на злачынныя справы.
— А Гары Грант?
— Я баюся, што ён загінуў. Няшчасныя дзеці! Хто скажа ім, дзе іх бацька?
— Я,— адказаў Паганель,— я скажу ім!
Трэба заўважыць, што географ, звычайна гаваркі, у часе гутаркі з Айртонам не сказаў амаль ні аднаго слова. Ён слухаў, сцяўшы губы. Але яго апошнія словы надзвычай здзівілі Гленарвана.
— Вы! — крыкнуў ён.— Вы ведаеце, дзе знаходзіцца капітан Грант?
— Так...
— А адкуль вы ведаеце?
— Усё з таго-ж дакумента.
— А! — гукнуў маёр тонам найвялікшай недаверлівасці.
— Спачатку паслухайце, Мак-Набс. Вы заўсёды паспееце недаверліва паціснуць плячыма. Я не казаў аб гэтым раней, бо вы ўсёроўна не паверылі-б мне. Гэта было зусім бескарысна. Калі я іду на гэта цяпер, дык толькі таму, што думка Айртона цалкам пацвярджае маю ўласную.
— Так, Новая Зеландыя? — запытаў Гленарван.
— Паслухайце, а потым мяркуйце,— адказаў Паганель.— Памылка, якая выратавала нас, была зроблена мной не без прычын, праўдзівей не без прычыны. У той момант, калі я пісаў пісьмо пад дыктоўку Гленарвана, слова «Зеландыя» раптоўна ўсплыло мне на памяць. І вось чаму: вы памятаеце, мы ўсе былі ў фургоне, Мак-Набс расказваў місіс Гленарван аб злачынствах збеглых катаржнікаў. Ён паказаў ёй нумар «Аўстралійскай і новазеландскай газеты», у якой апісвалася катастрофа ў Кэмдэн-Брыджы. У той момант, калі я дапісваў пісьмо, газета ўпала на зямлю і лягла такім чынам, што ў яе загалоўку можна было прачытаць апошні склад слова Zealand. Я намагаўся ўспомніць, што нагадвае мне гэта слова. А гэтае-ж слова з’яўлялася якраз тым незразумелым словам land з англійскага дакумента, якога мы ніяк не маглі расшыфраваць. Яно было ні чым іншым, як апошнім складам слова Zealand — Зеландыя.
— А гэта-ж так! — крыкнуў Гленарван.
— Так,— зноў пачаў Паганель тонам глыбокага пераканання.—Але тады гэта здагадка ўвільнула ад мяне, і ці ведаеце, чаму? Ды таму, што ўсе мае думкі круціліся вакол дакумента, напісанага па-французску, больш змястоўнага, чым іншыя, але дзе не было гэтага важнага слова.
— О! — крыкнуў маёр.— Вы зноў ва ўладзе свайго ўяўлення, Паганель, вы вельмі хутка забыліся на свае ранейшыя здагадкі.
— Я гатовы адказваць вам, маёр.
— Так,— пачаў Мак-Набс,— што азначае, па-вашаму, слова austral?
— Тое самае, што яно азначала раней. Яно азначае паўднёвыя краіны.
— Добра! А гэта слова indi, якое спачатку вы лічылі часткай слова indiens—індзейцы, а потым часткай indigénes — тубыльцы?
— У трэці і апошні раз,— адказаў Патанель,— яно будзе служыць коранем слова indigenes —нястача.
— А няскончанае слова contin... як раней азначае — кантынент?
— Не, адказаў Паганель,— бо Новая Зеландыя не што іншае, як востраў. Contin—гэта частка слова continuelle пастаянная.
— Так? — запытаў Гленарван.
