— Містэр Гленарван,— дадаў ён,— і вы, панове! Я хачу, каб вы паверылі мне, і кладу карты на стол адкрытымі. Я не збіраюся ашукваць вас і давяду вам сваю праўдзівасць у гэтай справе. Я дзейнічаю сумленна, таму што сам разлічваю на вашы сумленныя адносіны да мяне.
— Гаварыце, Айртон,— сказаў Гленарван.
— Сэр, вы ўсё яшчэ не далі згоды на маю прапанову, і аднак я не ўтою ад вас, што магу сказаць вельмі мала пра капітана Гары Гранта.
— Мала?! — крыкнуў Гленарван.
— Так, сэр. Тое, што я магу сказаць, датычыцца цалкам мяне, і ніякім чынам не можа дапамагчы знайсці згублены след капітана Гранта.
Выраз расчаравання з'явіўся на тварах Гленарвана і маёра. Яны былі ўпэўнены, што былы боцман валодае нейкай важнай таямніцай, а той прызнаўся, што ведае толькі нешта малазначнае для іх.
Што да Паганеля, дык ён быў зусім спакойны.
Як-бы там ні было, але гэта прызнанне Айртона, зробленае ім не ў сваю карысць, расчуліла яго слухачоў.
— Так,— закончыў ён,— я вас папярэдзіў, сэр, і вы цяпер ведаеце, што кантракт менш выгадны для вас, чым для мяне.
— Гэта не мае значэння, Айртон,— адказаў Гленарван.— Я прымаю вашу прапанову. Я абяцаю высадзіць вас на адзін з бязлюдных астравоў Ціхага акіяна.
— Добра, сэр,— сказаў былы боцман.
Ці быў гэты дзіўны чалавек задаволены такім рашэннем? Цяжка сказаць, ва ўсякім разе твар яго ані не паказаў хвалявання. Здавалася, размова ішла не аб ім самім, а аб нейкім іншым.
— Я гатовы адказваць,— сказаў ён.
— У нас няма ніякіх пытанняў да вас,— запярэчыў Гленарван.— Раскажыце нам усё, што вы ведаеце. Пачніце са сваёй біяграфіі. Хто вы такі?
— Панове,— пачаў Айртон,— я сапраўды Том Айртон, боцман трохмачтавага судна «Брытанія». Я пакінуў Глазго на караблі Гары Гранта 12 сакавіка 1861 года. Цэлых чатырнаццаць месяцаў мы разам плавалі ў водах Ціхага акіяна ў пошуках выгоднага месца для заснавання шатландскай калоніі. Гары Грант — чалавек, створаны для вялікіх спраў, але між намі часта ўзнікалі сур’ёзныя рознагалоссі.
Мы не сышліся характарамі. Мой — не з падатных. Але з Гары Грантам так: калі ўжо ён што-небудзь задумае, усе павінны яго слухацца. Гэта жалезны чалавек, і ён патрабуе беспярэчнага падпарадкавання сабе. І аднак я асмеліўся паўстаць супроць яго. Мне ўдалося перацягнуць на свой бок амаль увесь экіпаж. Хто з нас быў вінаваты, а хто правы, зараз не мае ніякага значэння. Так ці інакш. але 8 красавіка 1862 года Гары Грант высадзіў мяне на заходнім узбярэжжы Аўстраліі.
— Аўстраліі? — перапыніў расказ Айртона маёр.— Значыцца, вы пакінулі «Брытанію» перад тым, як яна кінула якар у Кальяо, адкуль былі атрыманы апошнія весткі аб ёй?
— Так,— адказаў боцман.— У часе майго прабывання на барту мы не заходзілі ў Кальяо. Калі я і гаварыў вам аб Кальяо на ферме Падзі О’Мура, дык толькі таму, што мне ўдалося падслухаць ваш расказ аб гэтым.
— Прадаўжайце, Айртон,— сказаў Гленарван.
— Так, мяне высадзілі на бязлюдным беразе, за дваццаць міль ад Перта. Блукаючы па беразе, я сустрэўся з бандай катаржнікаў, якія ўцяклі з Перцкай турмы і хаваліся ад паліцыі. Я далучыўся да іх. Вы пазбавіце мяне, сэр, ад неабходнасці расказваць падрабязна аб маім жыцці на працягу апошніх двух гадоў. Вам дастаткова ведаць, што я пад іменем Бена Джойса стаў правадыром банды. У верасні 1864 года я прышоў на ірландскую ферму. Мяне ўзялі парабкам, і я назваўся сваім сапраўдным імем — Айртонам Я чакаў выпадку авалодаць якім-небудзь судном. Гэта было маёй галоўнай мэтай. Месяцы праз два да аўстралійскага берагу прыстаў «Дункан». У часе вашага наведвання фермы, сэр, вы расказалі ўсю гісторыю капітана Гранта. Такім чынам я даведаўся аб усім, чаго не ведаў раней: аб стаянцы «Брытаніі» ў Кальяо, аб апошніх вестках з яе, датаваных ліпенем 1862 года, гэта значыць на два месяцы пазней як мяне высадзілі на бераг, аб гісторыі з дакументамі, аб крушэнні судна на трыццаць сёмай паралелі і ўрэшце аб вашым цвёрдым намеры шукаць Гары Гранта на Аўстралійскім мацерыку. Я не думаў ні хвіліны. Я рашыў авалодаць «Дунканам» — лепшай з яхт брытанскага флота. Але «Дункану» патрэбны быў сур’ёзны рамонт. Я даў яму спакойна дабрацца да Мельбурна. Пайшоўшы з вамі ў якасці правадніка да выдуманага месца крушэння «Брытаніі», я загадаў сваёй бандзе ісці следам за вашай экспедыцыяй. Такім чынам я прывёў вас, без падазрэнняў, к рацэ Сноуі. Вашы коні і быкі, падохлі адзін за адным, атручаныя мной. Я знарок завёў фургон у грузкае балота Сноуі. Па майму настаянню... Але вы ведаеце, сэр, астатняе, і вы можаце быць упэўнены, што, каб не гэта няўважлівасць містэра Паганеля, я камандаваў-бы зараз «Дунканам». Вось і ўся мая гісторыя. На няшчасце, маё выкрыццё не дапаможа вам знайсці сляды Гары Гранта, і вы бачыце зараз, што, згадзіўшыся са мной, вы заключылі невыгодны кантракт.
Айртон змоўк і, па сваёй прывычцы скрыжаваўшы рукі на грудзях, спакойна чакаў.
