— Дарагі сэр,— адказаў Паганель,— зараз я перакладу змест дакумента, згодна майго трэцяга і апошняга тлумачэння яго, і тады вы будзеце меркаваць. Я зраблю толькі дзве заўвагі. Першая: забудзьцеся на ўсё, што я вам гаварыў раней, і пастарайцеся добра падумаць аб тым, што я скажу зараз. І другая: можа асобных месцы здадуцца вам вельмі вольна вытлумачанымі. Магчыма, што я недакладна расшыфраваў іх, але гэта не мае зараз ніякага значэння. І апошняя: сярод іншых слоў там ёсць склады «гоні» — яны не даюць мне спакою, але я не магу надаць ім іншага сэнсу, апрача «агоніі». Так, я пачынаю:
І Паганель, робячы націск на кожным складзе, прачытаў наступнае:
— «27 чэрвеня 1862 года трохмачтавае судно «Брытанія» з Глазго пайшло на дно пасля доўгай агоніі ў паўднёвых морах, каля берагоў Новай Зеландыі. Капітану Гранту і двум яго матросам удалося — aborder — дабрацца да берагоў» — так я тлумачу няпоўнае слова abor. Далей па тэксту ідзе слова contin — я чытаю яго continuelle — пастаянная і indi якое, па-мойму, азначае indigence — нястача. Значыцца, апошняя частка дакумента гучыць так: «Там, церпячы пастаянную лютую нястачу, яны кінулі ў мора гэты дакумент пад... даўгаты і 37° 11' шыраты. Дапамажыце ім, інакш яны загінуць».
Паганель змоўк. Такое тлумачэнне дакумента было зусім магчымым. Але іменна таму, што яно было такім-жа пераканаўчым, як і першыя два, яно магло аказацца такім-жа непераканаўчым. Гленарван і маёр не збіраліся шукаць поваду для спрэчак. Паколькі ні ў Патагоніі, ні ў Аўстраліі, у тых месцах, дзе гэтыя краіны перасякаюцца трыццаць сёмай паралеллю, ім не ўдалося натрапіць на след «Брытаніі», усе перавагі былі на баку Новай Зеландыі.
Гэта заўвага, зробленая Паганелем, асабліва пераканала яго сяброў.
— Зараз, Паганель,— запытаў Гленарван,— ці не скажаце вы нам, чаму вы трымалі ў сакрэце ад нас сваё адкрыццё больш чым два месяцы?
— Таму што я не хацеў дарэмна абнадзейваць вас. І к таму-ж мы ўсёроўна ішлі ў напрамку к Оклэнду, гэта значыць к пункту, які ляжыць якраз на ўказанай у дакуменце шыраце.
— Але чаму вы змаўчалі аб гэтым і тады, калі мы вымушаны былі павярнуць з гэтага шляху?
— Таму, што гэтае апошняе тлумачэнне, адзіна правільнае, усё-ж не дапаможа нам выратаваць капітана Гранта.
— Чаму-ж, Паганель?
— Ды таму, што калі з часу крушэння «Брытаніі» мінула два гады, дык капітан Грант або загінуў у часе крушэння, або стаў афярай новазеландцаў.
— Значыцца, вы мяркуеце...— запытаў Гленарван.
— Што можа мы і напаткаем якія-небудзь сляды караблекрушэння, але самі людзі з карабля загінулі беззваротна!
— Не гаварыце нікому ні слова,— сказаў Гленарван,— і дазвольце мне выбраць зручны момант, каб паведаміць гэтую сумную навіну дзецям капітана Гранта.
Экіпаж хутка даведаўся, што доказы Айртона зусім не дапамаглі высветліць таямнічага знікнення капітана Гранта. На барту настаў поўны смутак, бо ўсе разлічвалі, што былы боцман валодае гэтай таямніцай.
Яхта трымалася ранейшага курса. Заставалася толькі выбраць востраў, каб высадзіць на яго Айртона.
Паганель і Джон Мангльс уважліва вывучалі карабельныя карты. Якраз на трыццаць сёмай паралелі быў бязлюдны скалісты астравок Марыя-Терэзія. Астравок гэты быў далёка на сярэдзіне Ціхага акіяна і знаходзіўся за тры тысячы пяцьсот міль ад афрыканскага берагу і за паўтары тысячы міль ад Новай Зеландыі. На поўнач ад яго быў архіпелаг Паумоту, які знаходзіўся пад пратэктаратам Францыі. На поўдзень не было ніякай зямлі аж да самай прыпалярнай паласы суцэльных ільдоў.
Ні адно судно не падыходзіла к гэтаму самотнаму астраўку. Толькі буравеснікі адпачывалі на яго скалах у часе сваіх дальніх пералётаў, і на большасці геаграфічных карт гэты астравок зусім не адзначаўся, нібы хвалі Ціхага акіяна ніколі не плёскаліся каля яго берагоў.
Калі на зямлі калі-небудзь існавала поўная самота, дык іменна на гэтым востраве, размешчаным так далёка ад усіх чалавечых шляхоў.
Айртону паказалі на гэты востраў і растлумачылі яго месцазнаходжанне. Ён згадзіўся жыць на ім, і курс узялі на Марыю-Терэзію. У гэты момант яхта знаходзілася на простай лініі, якая вяла ў бухту Талькагуано, і павінна была прайсці недалёка ад вострава.
Праз два дні вахценны ўбачыў зямлю на гарызонце.
Гэта была Марыя-Терэзія — нізкі прадаўгаваты востраў, ледзь бачны з-за хваль, які нагадваў сваімі абрысамі вялікага кіта.
Да яго заставалася ўсяго толькі міль трыццаць, а яхта ішла з шпаркасцю шаснаццаці вузлоў. Сонца ўжо схілялася на захад, касыя праменні яго асвятлялі сілуэт вострава і верхавіны ўзбярэжных скал.
А пятай гадзіне Джону Мангльсу здалося, што ён бачыць у паветры лёгкі дымок.
— Ці не вулкам гэта? — запытаў ён у Паганеля, які разглядаў новую зямлю ў падзорную трубу.
— Я не ведаю, што і думаць,— адказаў географ.— Марыя-Терэзія яшчэ амаль не даследавана. Аднак не было-б нічога дзіўнага, каб гэты востраў аказаўся вулканічнага паходжання.
— Але калі востраў узнік з прычыны выбуху,— сказаў Гленарван,— ці не варта баяцца, што ён такім-жа шляхам і знікне?
