На ўсю гэтую працэдуру, на вялікае здзіўленне Талькава, патрацілі добрых чвэрць гадзіны. Індзеец не мог зразумець, як гэта столькі слоў адразу выходзіць з аднаго рота. Ніхто не перапыняў начальніка. Але так як кожны сержант, у тым ліку і французскі, рана ці позна павінен змоўкнуць, Мануэль урэшце перастаў балбатаць. Аднак раней ён зацягнуў падарожнікаў у свой дом і пазнаёміў з мадам Іфарагер, якая зрабіла на ўсіх вельмі прыемнае ўражанне.
Толькі пасля таго як госці выканалі ўсе яго жаданні, сержант запытаў, чым ён абавязан, што яны яго наведалі. Трэба было скарыстоўваць момант і пачаць растлумачэнні. Паганель расказаў старому пра падарожжа праз пампасы і закончыў сваё апавяданне пытаннем, чаму індзейцы пакінулі краіну.
— Так... Нікога...— адказаў сержант, паціскаючы плячыма.— Нікога... Мы сядзім, склаўшы рукі... Без справы!
Географ пераклаў гэты адказ Талькаву, які паківаў галавой. Талькаў, як відаць, забыўся або не ведаў, што грамадзянская вайна, якая выклікала пазней умяшанне Бразіліі, падзяліла рэспубліку на два лагеры. Індзейцы маглі толькі выйграць ад гэтай нязгоды.
Сержант зусім правільна вытлумачыў прычыну абязлюднення пампасаў. Усе індзейскія плямёны так ці інакш прымалі ўдзел у грамадзянскай вайне на паўночнааргентынскай тэрыторыі.
Але гэтая абставіна разбурала ўсе планы і разлікі Гленарвана. Сапраўды, калі Гары Грант быў у палоне ў кацыкаў, дык яны пагналі яго з сабой к паўночным граніцам пампасаў. Дзе і як яго шукаць у такім вьшадку? Ці варта пачынаць небяспечнае падарожжа ў паўночную частку пампасаў з нікчэмнымі шансамі на добры канец яго?
Гэтае адказнае рашэнне трэба было грунтоўна прадумаць.
Між тым сержант павінен быў адказаць падарожнікам яшчэ на адно важнае пытанне. Калі ўсе змоўклі, толькі што пачуўшы прыкрыя весткі, маёр запытаў, ці не чуў сержант пра еўрапейцаў, што трапілі ў палон к індзейскім кацыкам.
Мануэль задумаўся, напэўна, успамінаючы.
— Так,— сказаў ён, урэшце.
— Ага! — усклікнуў Гленарван, павесялеўшы.
Паганель, Мак-Набс, Роберт абступілі сержанта.
— Кажыце, кажыце! — хорам прасілі яны.
— Некалькі гадоў таму назад,— адказаў Мануэль,—так... так... памятаю... Палонныя-еўрапейцы... ніколі не бачыў іх...
— Вы кажаце — некалькі гадоў таму назад? — перапыніў яго Гленарван.— Вы, напэўна, памыляецеся! Крушэнне з «Брытаніяй» адбылося ў 1862 годзе, у чэрвені... Значыцца, з таго часу прайшло не больш двух год.
— О, не, больш!
— Не можа быць! — усклікнуў Паганель.
— Праўда, праўда! Калі нарадзіўся Пепе... Два чалавекі...
— Не, тры,— сказаў Гленарван.
— Два,— упэўнена паўтарыў сержант.
— Два? — здзіўлена паўтарыў Гленарван.— Два англічаніны?
— Ды не,— адказаў сержант.— Хто кажа — англічаніны? Я кажу... адзін француз, адзін італьянец...
— Вы кажаце пра італьянца, забітага паюхамі? — крыкнуў Паганель.
— Так... Потым я даведаўся... француз выратаваўся...
— Выратаваўся! — крыкнуў Роберт, не зводзячы позірку з сержантавых губ, быццам жыццё яго залежала ад слоў таго.
— Так, выратаваўся з палону! — адказаў Мануэль.
Усе паглядзелі на вучонага, які ў роспачы стукаў сябе кулаком па ілбу.
— Ах, я разумею. Цяпер усё ясна! Усё растлумачана цяпер!
— А вось я нічога не разумею,— злосна сказаў Гленарван.
— І я таксама,— сказаў маёр.
— Сябры мае,— адказаў Паганель, беручы за руку Роберта,—мы павінны змірыцца з цяжкім расчараваннем... Мы пайшлі па няправільнаму шляху! Палонны, якога мы сабіраліся ратаваць,— не капітан Грант, а адзін з маіх землякоў. Яго спадарожнік, італьянец Марко Вазело, быў забіты поюхамі, а самому яму ўдалося ўцячы з палону і шчасліва вярнуцца ў Францыю. Думаючы, што мы ідзем па следу Гары Гранта, мы сапраўды ішлі па следу Гінара[43]. Глыбокае маўчанне сустрэла гэтыя словы географа. Памылка была відавочнай. Нацыянальнасць палоннага, пагібель яго таварыша, яго ўцёкі з палону — усе падрабязнасці, якія расказаў сержант,— усё гэта сцвярджала, што атрад Гленарвана ішоў па няправільнаму следу.
Гленарван разгублена зірнуў на Паганеля.
Той загаварыў:
— Ці не чулі вы пра трох палонных англічан?—запытаў ён у сержанта.
— Ніколі,— адказаў Мануэль.— У Тандылі ведалі-б.... Я ведаў-бы... Не, гэтага не было!
Пасля гэтага катэгарычнага адказу Гленарвану і яго спадарожнікам больш не было чаго рабіць у форце Незалежнасці. Падзякаваўшы сержанту за весткі і паціснуўшы яму на развітанне руку, яны пайшлі.
Гленарван быў у роспачы, Роберт ішоў побач з ім моўчкі, глытаючы слёзы, і Гленарван не мог усцешыць яго ні адным словам. Паганель махаў рукамі, размаўляў сам з сабой. Маёр ішоў сцяўшы губы. Што да Талькава, дык яго самалюбства індзейца цярпела ад таго, што ён пайшоў па няпэўнаму следу. Аднак нікому не прышло ў галаву папракнуць яго за памылку. У такім настроі ўсе вярнуліся ў гасцініцу.
