— Яны не спатрэбяцца нам,— запярэчыў Аусцін,— калі толькі пан Паганель не знойдзе спосабу рабіць порах.
— Паганелю не давядзецца шукаць спосабу,— заўважыў маёр, паказваючы зусім сухую парахоўніцу.
— Адкуль яна ў вас, маёр? — запытаў Паганель
— Ад Талькава. Ён падумаў, што яна можа спатрэбіцца нам, і перадаў яе мне перш, чым кінуўся на дапамогу Тауку.
— Які адважны і вялікадушны індзеец! — сказаў Гленарван.
— Так,— сказаў Том Аусцін,— калі ўсе патагонцы падобны на яго, я віншую Патагонію.
— Прашу не забываць пра каня!—сказаў Паганель.— Гэта неадлучная частка нашага патагонца. Або я вельмі памыляюся, або мы яшчэ ўбачым гэтую неразлучную пару!
— На якой мы адлегласці ад Атлантычнага акіяна? — запытаў маёр.
— Прыкладна, міль сорак адсюль,— адказаў Паганель.— А цяпер, сябры мае, я папрашу дазволу пакінуць вас. Узбяруся наверх і наладжу там назіральны пункт. Я далажу вам пасля аб усім, што ўбачу ў надзорную трубу.
Ніхто не пярэчыў супроць гэтай прапановы, і вучоны, спрытна пераходзячы з галіны на галіну, знік у густым лісці. Яго спадарожнікі пачалі рыхтаваць месца і пасцель для начлегу. Работа аказалася лёгкай і нядоўгай. Хутка ўсе прышлі на свае месцы каля кастра і пачалі гутарыць, але не пра цяперашняе сваё становішча, якое патрабавала толькі адной цярплівасці, а пра капітана Гранта. Гэтая тэма была невычарпальнай. Калі вада спадзе к заўтрашняй раніцы, падарожнікі за тры дні могуць звярнуцца на борт «Дункана». Але Гары Гранта і яго двух матросаў з імі не будзе... Здавалася, што пасля няўдалай спробы адшукаць іх у Амерыцы ўсякая надзея на выратаванне няшчасных маракоў назаўсёды страчана. У якім месцы яшчэ шукаць? Якім вялікім будзе гора Мэры Грант і Элен Гленарван, калі яны даведаюцца, што ўсе надзеі разбурыліся!
— Небарака сястра! — сказаў Роберт.— Што будзе, калі яна даведаецца, што ўсё скончана!
Гленарван упершыню не знайшоў слоў, каб усцешыць хлопчыка. Чым ён мог абнадзеіць яго? Хіба экспедыцыя не ішла дакладна па шляху, які ўказваў знойдзены ў бутэльцы дакумент?
— Аднак,— сказаў ён,— нездарма-ж трыццаць сёмая паралель указана ў дакуменце! Гэтую шырату мы не выдумалі, яна напісана чорным па беламу. Яна бясспрэчная, незалежна ад таго, да чаго яна адносіцца,— ці да месца крушэння або да таго месца, дзе капітана Гранта ўзялі ў палон. Гэта-ж зусім зразумела!
— Усё гэта правільна,— заўважыў Том Аусцін.— І тым не менш нашы пошукі закончыліся нічым.
— На жаль, але гэта так,— прызнаўся Гленарван.— Можна звар’яцець ад крыўды і смутку!
— Ад крыўды колькі вам хочацца,—спакойна адказаў Мак-Набс,— а ад смутку пакуль што не варта. Трыццаць сёмая-ж паралель указана ў дакуменце зусім правільна. Пакуль мы не выкарысталі да дна гэтае ўказанне, рана прыходзіць у роспач.
— Што вы хочаце гэтым сказаць? — запытаў Гленарван.— Што, на вашу думку, нам застаецца зрабіць?
— Вельмі звычайную і вельмі лагічную рэч, дарагі Эдуард,— адказаў маёр.— Пасля прыбыцця на «Дункан» возьмем напрамак на ўсход і пройдзем уздоўж усёй трыццаць сёмай паралелі — калі спатрэбіцца, вакол свету да самага пункта выхаду ў наша падарожжа!
— Я ўжо думаў пра гэта, Мак-Набс! — сказаў Гленарван.— Але гэта зусім безнадзейная спроба! Падумайце самі, як мы можам пакінуць гэты амерыканскі мацярык, калі ў дакуменце сам Гары Грант называе Патагонію месцам крушэння?
— Няўжо вы хочаце аднавіць пошукі ў пампасах? — запытаў маёр.— Цяпер, калі вы ўпэўніліся, што з «Брытаніяй» не здарылася крушэння ні каля ціхаакіянскага, ні каля атлантычнага берагоў Амерыкі?
Гленарван не адказаў.
— Няўжо вы не разумееце,— прадаўжаў маёр,— шта якой-бы ні была малой надзея адшукаць капітана Гранта, ідучы ўздоўж указанай ім трыццаць сёмай паралелі, гэтыя пошукі неабходна прадаўжаць?
— Я не сказаў «не»...— адказаў Гленарван.
— А вы, сябры мае,— дадаў маёр, звяртаючыся да маракоў,— хіба не адной са мной думкі?
— Цалкам і поўнасцю! — адказаў Том Аусцін.
Вільсон і Мюльрэдзі кіўнулі галавой у знак згоды.
— Выслухайце мяне, маёр,— сказаў Гленарван пасля доўгай развагі.— Слухай уважліва, Роберт, гэта вельмі важнае пытанне. Я зраблю ўсё на свеце, каб знайсці капітана Гранта. Я абавязаўся зрабіць гэта і аддам на гэта ўсё сваё жыццё, калі трэба будзе. Уся Шатландыя дапаможа мне ў справе выратавання свайго лепшага сына. Я згодзен з маёрам, што, якой-бы ні была малой надзея, трэба аб’ехаць вакол свету па трыццаць сёмай паралелі. І мы аб’едзем увесь свет! Але пытанне не ў гэтым. Ёсць больш складаная праблема. Вось яна: ці павінны мы канчаткова пакінуць пошукі на амерыканскім мацерыку?
Ва ўпор пастаўленае пытанне засталося без адказу. Ніхто не адважыўся выказацца.
— Чаго-ж вы маўчыце? — запытаў Гленарван, звяртаючыся галоўным чынам да маёра.
— Бачыце, дарагі Эдуард,— адказаў той,— сказаць вам «так» ці «не» — значыцца ўзяць на сябе вялікую адказнасць. Гэта пытанне трэба дэталёва абмеркаваць. Але перш за ўсё я хацеў-бы ведаць, праз якія мясціны праходзіць трыццаць сёмая паралель.
— Гэта вам скажа Паганель,— сказаў Гленарван.
— Тады паклічце яго.
Густое лісце захавала вучонага.
Давялося паклікаць яго.
— Паганель! Паганель! — крыкнуў Гленарван.
