— Ах, мора, мора! — бесперапынна паўтараў Паганель.— Што было-б з чалавецтвам, каб не існавала мораў! Карабль — гэта сапраўдная калясніца цывілізацыі! Падумайце, сябры мае, каб зямны шар быў вялікім кантынентам, дык мы і цяпер не ведалі-б і тысячнай часткі яго. Паглядзіце, што адбываецца ў глыбіні мацерыкоў. Чалавек ледзь адважыцца зайсці ў сібірскую тайгу, у раўніны Цэнтральнай Азіі, у афрыканскія пяскі, у амерыканскія прэрыі, у неабсяжныя стэпы Аўстраліі, у ледзяныя пустыні полюсаў... Слабыя варочаюцца з поўдарогі, адважныя гінуць там. Гэтыя прасторы непраходныя. Спёка, хваробы, дзікасць тубыльцаў ствараюць там непераможныя перашкоды падарожніку. Дваццаць міль пустыні больш аддзяляюць людзей адзін ад аднаго, чым пяцьсот міль акіяна! Людзі, што жывуць на супроцьлеглых узбярэжжах, лічацца суседзямі, але яны чужыя адзін аднаму, калі іх падзяляе які-небудзь лес! Англія мяжуецца з Аўстраліяй, тады як Егіпет знаходзіцца як-бы на мільён лье ад Сенегала, а Пекін з’яўляецца антыподам Пецербурга. Мора больш праходнае, чым самая нязначная частка Сахары, і іменна дзякуючы морам, як трапна сказаў адзін амерыканскі вучоны, блізкія адносіны ўстанавіліся між усімі часткамі свету.
Паганель гаварыў з вялікім захапленнем, і нават маёр не знаходзіў ні аднаго пярэчлівага слова супроць гэтага гімна акіяну. Калі-б для пошукаў Гары Гранта трэба было прайсці ўздоўж трыццаць сёмай паралелі па мацерыку, дык не варта было-б і пачынаць гэтага падарожжа. Але, на шчасце, мора ляжала на шляху адважных падарожнікаў.
Шостага снежня першыя праменні сонца асвятлілі горы, якія нібы выходзілі з яго хваль.
Гэта былі Амстэрдамскія астравы, якія ляжаць пад 37° 47'' паўднёвай шыраты і 24° даўгаты; высокі конус галоўнага вострава групы ў яснае надвор’е відзен амаль за дзесяць міль.
А восьмай гадзіне раніцы яго яшчэ няпэўныя абрысы нагадвалі пік Тенерыф.
— Ён вельмі падобны і на Трыстан д’Акун’я,— сказаў Гленарван.
— Зусім праўдзівая заўвага,— адазваўся Паганель,— яна цалкам выходзіць з геаметрычнай тэарэмы: два астравы, падобныя да трэцяга, падобны самі адзін да аднаго. Я дадам яшчэ, што Амстэрдамскія астравы, таксама як і Трыстан д’Акун’я, багатыя на цюленяў і Рабінзонаў.
— Хіба ўсюды былі Рабінзоны? — запытала Элен.
— Праўду кажучы, я ведаю вельмі мала астравоў, дзе-б не было рабінзанад у тым ці іншым выглядзе. І лёс значна раней за вашага славутага земляка Даніэля Дэфо стварыў яго раман.
— Пане Паганель,— сказала Мэры Грант,— дазвольце мне задаць вам адно пытанне?
— Хоць дзесятак, калі ласка, я гатовы адказваць вам.
— Дзякую,— адказала маладая дзяўчына,— я хацела толькі запытаць у вас: ці вельмі-б спалохала вас думка, што вы застаецёся на бязлюдным востраве?
— Мяне? — крыкнуў Паганель.
— Дарагі сябра,— сказаў маёр,— не спрабуйце пераконваць нас, што гэта вашы даўнія мары!
— Я не збіраюся пераконваць вас, але такія прыгоды не вельмі палохаюць мяне. Я пачаў-бы па-новаму жыць. Я хадзіў-бы на паляванне, лавіў-бы рыбу, я збудаваў-бы сабе жыллё на зіму ў пячоры, а ўлетку — на дрэве. Я зрабіў-бы сабе склады для запасаў, адным словам, я каланізаваў-бы мой востраў.
— У абсалютным адзіноцтве?
— Так, калі-б гэта здарылася. Між іншым, хіба на зямлі бывае поўнае адзіноцтва? Хіба нельга знайсці сабе сяброў сярод жывёлы, прыручыць маладога козліка, якога-небудзь красамоўнага папугая, ласкавую малпачку? А калі выпадак падашле вам сябра, накшталт Пятніцы, нічога болей не застаецца жадаць. Два сябры на адзінокай скале — вось сапраўднае шчасце! Уявіце сабе: я і маёр...
— Дзякую вам,— адказаў маёр,— у мяне няма ніякіх здольнасцей для ролі Рабінзона, я вельмі кепска выканаў-бы яе.
— Мілы Паганель,— сказала Элен,— зноў ваша ўяўленне заносіць вас у свет фантазіі. Але я думаю, што рэчаіснасць намнога адрозніваецца ад мар. Падумайце аб тым, што ўсіх гэтых вымышленых Рабінзонаў лёс прадугадліва заносіць на прыгожа абраны востраў, і пышная прырода ператварае іх у нейкіх распешчаных дзяцей! Вы бачыце толькі правы бок медаля.
— Як? Вы не верыце, што можна быць шчаслівым на бязлюдным востраве?
— Так, не веру. Чалавек створаны для грамадства, і поўнае адзіноцтва здольна выклікаць у ім адну толькі роспач. Гэта толькі пытанне часу. Спачатку ён захоплены клопатамі матэрыяльнага жыцця, штодзённымі патрэбамі, усё гэта займае няшчаснага, які ледзь выратаваўся ад марскіх хваль; думка пра сучаснае аддаляе ад яго пагрозу будучыні. Але з цягам часу, калі ён усвядоміць сваё адзіноцтва, далёка ад падобных на сябе, без усякай надзеі ўбачыць сваю краіну і блізкіх для іх людзей, дык што ён павінен перажываць, якія пакуты! Яго астравок — гэта ўвесь свет для яго. Усё чалавецтва — гэта ён адзін, і, калі прыдзе смерць, ён будзе адчуваць сябе, як апошні чалавек у апошні дзень існавання свету. Паверце мне, Паганель, лепш не быць на месцы гэтага чалавека!
Паганель не без жалю згадзіўся з доказамі Элен, і гутарка пра перавагі і недахопы адзіноцтва прадаўжалася да таго часу, пакуль «Дункан» не апынуўся на мілю ад Амстэрдамскіх астравоў.
