— Я,— усхвалявана, але цвёрда адказаў Айртон.— Я такі самы шатландзец, як і вы, сэр, і я — адзін з тых, якія былі ў часе крушэння на «Брытаніі»!
Гэтая заява стварыла неапісанае ўражанне. Мэры Грант, задыхаючыся ад хвалявання, ашаломленая нечакана нахлыненым адчуваннем шчасця, у поўнепрытомнасці схілілася на грудзі Элен. Джон Мангльс, Роберт, Паганель, ускочыўшы са сваіх месц, кінуліся к работніку, якога Паддзі О’Мур толькі што назваў Айртонам.
Гэта быў чалавек гадоў сарака пяці, са здзічэлым тварам і жвавымі вачыма, глыбока захаванымі ў вочныя западзіны і прыкрытымі вельмі густымі брывямі. Не гледзячы на яго хударлявасць, было адразу відаць, што ён незвычайна дужы. Яго цела складалася нібы з адных касцей і мускулаў. Па-шатландскаму выразу, «ён не траціў часу на абрастанне салам». Ён быў невысокі, шырокаплечы, з упэўненымі, энергічнымі рухамі і суровым, але ўвогуле прыемным выразам разумнага твара. Пачуццё сімпатыі, якое ўнушаў ён, яшчэ павялічвалася слядамі нядаўна перажытых недастач.
Адразу было відаць, што чалавек гэты шмат пакутваў.
Гленарван і яго сябры зразумелі гэта ад першага позірку. Знадворны выгляд Айртона адразу ўнушыў ім даверлівасць. Гленарван засыпаў Айртона пытаннямі. Той з ахвотай адказаў. Сустрэча з падарожнікамі, якія шукалі людзей пасля крушэння на «Брытаніі», відаць, не менш глыбока ўразіла Айртона, чым яго словы падарожнікаў.
Першыя пытанні Гленарвана, які яшчэ не перамог хвалявання, даваліся без парадку; відаць было, што ён даваў іх зусім несвядома.
— Вы адзін з тых, якія былі пры крушэнні на «Брытаніі»? — запытаў ён.
— Так, сэр. Я служыў боцманам у капітана Гранта.
— Вы выратаваліся разам з ім?
— Не, сэр, не. У гэтую страшную хвіліну хваля змыла мяне з палубы і панесла на бераг.
— Значыцца, вы не з тых двух матросаў, пра якіх гаворыцца ў дакуменце?
— Не, я нічога не ведаю аб гэтым дакуменце. Напэўна, капітан кінуў яго ў мора, калі мяне ўжо не было на судне.
— Але капітан?..
— Я думаў, што ён загінуў разам з усім экіпажам «Брытаніі». Мне здавалася, што я адзін застаўся жывым пасля крушэння.
— Але-ж вы нядаўна сказалі, што капітан Грант жывы?
— Не, я сказаў: «калі ён жывы».
— І дадалі: «дык ён у Аўстраліі».
— Праўда, ён не можа быць у іншым месцы.
— Значыцца, вам невядома, дзе ён знаходзіцца?
— Не, сэр. Паўтараю: я лічыў, што ён утапіўся ці разбіўся аб скалы. Толькі ад вас я пачуў, што ён можа яшчэ жывы.
— Дык што-ж вам вядома, у такім выпадку?
— Толькі тое, што я ўжо сказаў: калі капітан Грант яшчэ жывы, дык ён знаходзіцца ў Аўстраліі!
— Дзе здарылася крушэнне? — запытаў маёр.
Пра гэта трэба было запытаць спачатку. Але ўсхваляваны Гленарван, спяшаючы даведацца, ці жывы яшчэ капітан Грант, не здагадаўся адразу запытаць пра гэта. З той хвіліны, як умяшаўся маёр, допыт Айртона, няскладны, часта заблытаны і нелагічны, закранаючы ўсе пытанні, не паглыбляючы ні аднаго, прыняў больш спакойны характар. Неўзабаве слухачы ўявілі сабе ўсе падрабязнасці гэтай гісторыі ў лагічным і паслядоўным парадку.
Айртон адказаў на пытанне маёра такімі словамі:
— Калі хваля змыла мяне з рэі, дзе я браў рыф на фоку, «Брытанія» імчалася прама на бераг Аўстраліі. Гэта здарылася не больш, як за два кабельтовы ад берагу. Значыцца, крушэнне павінна было адбыцца на гэтым самым месцы.
— На трыццаць сёмым градусе шыраты? — запытаў Джон Мангльс.
— Так,— адказаў Айртон.
— На заходнім беразе Аўстраліі?
— О, не! — жвава адказаў боцман.— На ўсходнім!
— Калі?
— Ноччу на 27 чэрвеня 1862 года.
— Так і ёсць! Так яно і ёсць! — крыкнуў Гленарван.
— Зараз вы бачыце, сэр,— дадаў Айртон,—што я меў права сказаць: «Калі капітан Грант яшчэ жывы, дык яго трэба шукаць толькі на аўстралійскім мацерыку, а не ў іншым месцы!»
— І мы будзем шукаць і знойдзем яго! — усклікнуў Паганель.— О, найкаштоўнейшы дакумент,— дадаў ён наіўна,— якое шчасце, што ты трапіў у рукі праніклівых людзей!
Ніхто не заўважыў гэтага самахвальства Паганеля. Гленарван і Элен, Мэры і Роберт абступілі Айртона. Яны паціскалі яму рукі, нібы сустрэча з гэтым чалавекам гарантавала выратаванне Гары Гранта. Дый сапраўды, калі боцман застаўся цэлым пасля такой страшнай катастрофы, чаму не мог таксама застацца цэлым і капітан? Айртон бесперапынна паўтараў, што капітан Грант павінен быў застацца жывым. Дзе ён знаходзіцца, гэтага Айртон не ведаў, але не сумняваўся, што на мацерыку Аўстраліі.
Былы боцман, засыпаны тысяччу пытаннямі, адказваў на іх з ахвотай, разумна і надзвычай дакладна. Мэры не выпускала яго рукі са сваіх ручак увесь час, пакуль ён гаварыў. Гэта-ж быў спадарожнік, таварыш яе бацькі, матрос з «Брытаніі»! Ён жыў побач з Гары Грантам, дыхаў адным паветрам з ім, дапамагаў яму ў працы і не пакідаў у небяспецы! Мэры не спускала вачэй з яго мужнага твара і плакала ад шчасця.
