Тубыльцы завялі палоннага матроса ў глыб краіны, у мясціны, якія абвадняліся ракой Дарлінг, гэта значыць прыблізна на чатырыста міль к поўначы ад трыццаць сёмай паралелі. Жыццё ў палоне было цяжкім, але не таму, што з палонным кепска абыходзіліся, а таму, што самі тубыльцы не мелі дастаткова сродкаў для існавання. Два гады прадаўжаўся гэты таміцельны палон. Аднак надзея на вызваленне ніколі не пакідала Айртона. Ён выбіраў крыху зручны момант, каб уцячы, хоць ведаў, што з уцёкамі будзе звязана безліч небяспек.
У цёмную кастрычніцкую ноч 1864 года ўрэшце настаў зручны момант. Ашукаўшы пільнасць дзікуноў, ён уцёк і схаваўся ў гушчары першабытнага лесу. Больш месяца ён карміўся толькі ўжыўнымі карэннямі, блукаючы па бясконцых лясах і бязлюдных стэпах. Знемагаючы ад стомленасці, недаядаючы, часта прыходзячы ў роспач, ён усё-такі ішоў і ішоў, удзень арыентуючыся на сонца, ноччу — на зоркі. Так вандраваў ён па рэках, балотах, гарах і лясах гэтай незаселенай часткі мацерыка, які наведвала да яго толькі лічаная колькасць смелых даследчыкаў. Урэшце зусім знясілены, ледзьве жывы і здзічэлы, ён дайшоў да гасціннага дома Паддзі О’Мура. Добры фермер узяў яго на работу, і хутка Айртон стаў сваім чалавекам на ферме.
— Я павінен адзначыць Айртона за яго якасці,— сказаў ірландскі каланіст, калі той скончыў свой расказ:— Айртон разумны і смелы чалавек і добры работнік. Дом Паддзі О’Мур будзе яго домам так доўга, як ён гэта сам захоча!
Айртон кіўком галавы падзякаваў ірландцу і змоўк, чакаючы новых пытанняў, але што яшчэ ён мог дадаць да свайго расказа? Гленарван хацеў быў пачаць абмеркаванне новага плана пошукаў на аснове вестак, атрыманых ад Айртона, як раптам маёр запытаў у матроса:
— Вы кажаце, што служылі боцманам на «Брытаніі»?
— Так,— адказаў Айртон.
I, здагадаўшыся, што пытанне маёра ўзнікла з-за недаверлівасці ці сумнення, ён дадаў:
— У мяне захавалася пасля крушэння матроская кніжка.
Ён паспешна вышаў з пакоя, каб прынесці гэты афіцыйны дакумент. Яго адсутнасць прадаўжалася не больш адной хвіліны, але Паддзі О’Мур паспеў за гэты час сказаць Гленарвану:
— Айртон — сумленны чалавек, сэр. За тыя два месяцы, што ён служыць у мяне, я ні разу не папракнуў яго. Я і раней чуў ад яго гісторыю крушэння і яго палону. Гэта праўдзівы чалавек варты таго, каб вы яму верылі.
Гленарван толькі хацеў адказаць ірландцу, што ён і не сумняваўся ў праўдзівасці Айртона, як той вярнуўся, трымаючы ў руках сваю матроскую кніжку. Апошняя старонка яе была падпісана ўласнікамі «Брытаніі» і капітанам Грантам, подпіс якога Мэры адразу пазнала. У запісу адзначалася, што матрос першага класа Том Айртон прыняты боцманам на трохмачтавы карабль «Брытанія» з Глазго. Такім чынам апошні цень сумнення наконт Айртона знік. Сапраўды, недарэчна было-б западозрыць яго ў тым, што гэтая кніжка ўкрадзена ім у каго-небудзь другога, пасля ўсіх падрабязнасцей, расказаных ім аб «Брытаніі» і яе капітане.
— Зараз, сябры мае,— сказаў Гленарван,— я запрашаю вас усіх прыняць удзел у выпрацоўцы новага плана кампаніі. Ваша думка, Айртон, будзе асабліва каштоўнай для нас, і я буду вам вельмі ўдзячны, калі вы выкажаце яе.
Айртон падумаў крыху і сказаў:
— Дзякую вам за даверлівасць, сэр. Пастараюся апраўдаць яе. Я крыху ведаю гэтую краіну, норавы і звычаі яе дзікуноў. Калі я чым-небудзь магу быць карысным для вас...
— Зразумела,— перапыніў яго Гленарван.
— Я не сумняваюся зараз у тым, што капітан Грант і два матросы выратаваліся ад крушэння,—прадаўжаў Айртон.— Але таму, што яны не дайшлі да англійскіх калоній і наогул зніклі невядома дзе, я ўпэўнен, што з імі здарылася тое самае, што і са мной, гэта значыцца, што яны трапілі ў палон к тубыльцам.
— Вы паўтараеце мае словы, Айртон,— сказаў Паганель.— Безумоўна, пацярпеўшыя крушэнне трапілі ў палон к дзікунам. Яны прадбачылі гэта і напісалі ў дакуменце. Але ці азначае гэта, што іх, як і вас, тубыльцы завялі на поўнач ад трыццаць сёмай паралелі?
— Гэта можа быць,— адказаў Айртон.— Незаміраныя плямёны стараюцца не з’яўляцца паблізу англійскіх калоній.
— Гэта вельмі ўскладніць нашы пошукі,— з гаркотай заўважыў Гленарван.— Якім чынам мы знойдзем сляды трох палонных, не ведаючы, у якую мясцовасць неабсяжнага кантынента іх завялі?
Глыбокае маўчанне запанавала ў пакоі. Элен дапытліва ўглядалася ў твары сваіх спадарожнікаў, але не знаходзіла на іх адказу. Нават Паганель, заўсёды гаваркі, маўчаў. У даным выпадку быў бяссільны і яго востры розум. Джон Мангльс хадзіў па пакоі шырока ступаючы, нібы гэта быў капітанскі мосцік яго карабля.
— А вы, Айртон,— звярнулася ўрэшце Элен да матроса,— што вы параіце?
— Я, місіс,— жвава адказаў той,— вярнуўся-б на «Дункан» і паехаў-бы проста на месца катастрофы, а там дзейнічаў-бы ў залежнасці ад абставін і знойдзеных слядоў.
— Правільна,— сказаў Гленарван.— Але з гэтым прыдзецца пачакаць, пакуль «Дункан» не выйдзе з рамонту.
— Хіба ў вас была аварыя? — запытаў Айртон.
— Была,— адказаў Джон Мангльс.
— Сур’ёзная?
