— Няхай пан назаве тых, хто скіраваў яго на шлях здрады і мы ўсё даруем. Ну? Сядзьце і назавіце мне іхныя прозвішчы і дзе яны.— Палкоўнік сеў, узяў аловак. Але Круміньскі стаяў на месцы. — Чаму-ж пан маўчыць? Я ўсё раблю ў інтарэсах пана. Альбо пан сёння ўсё скажа, альбо будзе позна...
— Я не разумею, чаго пан палкоўнік хоча ад мяне. Раз усе мае таварышы арыштаваны, што-ж яшчэ?
— Я хочу ведаць, дзе ваш партыйны комітэт і хто ў ім.
— Я гэтага не ведаю, пане палкоўнік.
— Пан не хоча сказаць?
— Не ведаю.
— Пан жартуе?
— Не.
— А што, калі нам ужо ўсё вядома?
Круміньскі варухнуў плячыма:
— Тады навошта-ж распытваць мяне?
— Маўчаць! Я даю пяць мінут на развагі. Пан прадумае ўсё і скажа. Камітэт, яго склад і кіраўніка пан ведае... Пяць мінут, а пасля я загадаю гаварыць з панам крыху інакш...
— Мне няма над чым думаць. Пан палкоўнік дарэмна мяне страшыць. Мяне страшылі ўсё жыццё, з самых малых год і білі, і я перастаў баяцца. Мне няма над чым думаць. Я пану палкоўніку нічога не скажу.
— Я ўсё-такі даю пяць мінут... Падпаручык! Табе будзе страшна!..
Круміньскі адвёў позірк ад палкоўніка і пачаў углядацца ў карту на сцяне. Ён разумеў, што палкоўнік вядзе з ім гульню, за якой пачнецца сапраўдны допыт, з катаваннямі і здзекамі і па тым, як будуць дапытваць, ён будзе ўгадваць, як трымаюцца таварышы.
Палкоўнік паклаў недакураную папяросу на партабак і зірнуў на гадзіннік.
— Ну! Пяць мінут прайшло. Ці падпаручык усё яшчэ мае намер займацца жартамі?
Круміньскі здзіўлена варухнуў плячыма. Палкоўнікава гульня надакучала яму.
— Я нічога не скажу.
— Канчаткова?
— Так.
Палкоўнік узняўся і крыкнуў жачдармам.
— Зняць мундзір!
Жандармы схапілі Круміньскага за плечы, і пачалі расшпіляць гузікі мундзіра.
— Сарваць! — крыкнуў палкоўнік, падыйшоў і з усяе сілы ірвануў мундзір сам. Круміньскі не ўстояў на месцы, а мундзір затрашчэў па швах.
— Сарваць і вон! — крыкнуў палкоўнік. Ён затупаў перад Круміньскім, размахваючы кулакамі.— Я табе зраблю страшна!..
Калі жандармы выштурхнулі Круміньскага ў калідор, палкоўнік адчыніў дзверы габінета і крыкнуў наўздагон ім:
— На ніз яго!
* * *
Гэта была яма. Яго ўпіхнулі ў вузкую, чорную дзірку дзвярэй і адразу заперлі іх. Намацваючы нагамі сходхі, ён сышоў на падлогу. Іх было тры — тры сходкі ўніз, у цемру, якой ён доўга не мог праняць вачыма. Ён паціху ішоў у цемры ў адзін бок два крокі, дза Ў другі, потым далей ад дзвярэй. Рабіў нясмелыя крокі, рассоўваючы цемру, разбаўляючы яе колерам сваёй гімнасцёркі, бялявасцю свайго твару і рук, якія выстаўляў перад сабою, каб намацаць, што наперадзе. Рукі натыкаліся ў цемры на нешта халоднае і мяккаватае. Ён дагадваўся, што рукі намацваюць сцяну. Мяккай яна пэўне здаецца ад дотыкаў да яе пальцаў. А можа ад таго, што на ёй цвіль? Пальцамі аднае рукі ён бярэ пальцы другой, каб пазнаць, ці вільготныя, але абодвума рукамі дакранаўся да сцяны і нічога нельга пазнаць, а ўбачыць, што на пальцах нельга. Ён стаіць на адным месцы. 3 памутнеўшай цемры выступаюць ледзь прыметныя шэрыя плямы. Гэта сцены. Ён робіць яшчэ крок і стукае па сцяне костачкамі пальцаў. Гук мяккі і зусім глухі, ён адскаквае ад сцяны і растае ў цемры, не прасякаючы за сцяну. Сцяна таўстая, за ёй нічога не пачуеш. Ён больш не стукае. З’яўляецца жаданне бачыць сваю руку. Ён выстаўляе яе наперадзе, каля сцяны і ўглядаецца. Рука з шырока растапыранымі пальцамі робіць некалькі рухаў ад сцяны да твару, да вачэй і назад. Здаецца, што ён бачыць руку, хоць ён упэўнены, што бачыць толькі ледзь прыкметныя хістанні ценяў у цемры, а руку ўяўляе, бо добра ведае яе. Гэта да таго выразна, што ён як бы бачыць бародаўку на ўказальным пальцы рукі. Вось ён адразу знаходзіць яе.
«Дзіўна,— кажа ён сам да сябе і дзівіцца свайму голасу, да таго ён прыглушаны. Мо гэта таму, што перасохла ў горле? Ён адкашліваецца, і зноў паўтарае сказанае раней слова і усміхаецца свайму голасу. Гэтак можна і звар’яцець. Трэба проста адпачыць. Ён стаміўся, не выспаўся, гэта ўсё ад стомленасці. У камеры ложак быў злева ад дзвярэй. Ён па звычцы робіць тры крокі ўлева і натыкаецца рукамі на сцяну. Ложак пэўне не тут. Зусім жа не абавязкова, каб ён у кожнай камеры быў на адным і тым-жа месцы. Тут ён можа стаяць і ля сцяны супроць дзвярэй. Ідзе туды і нічога не знаходзіць. Памятае, што і ўправа ад дзьвярэй каля сцяны ложка няма, але не верыць сабе і павольна, каб не стукнуцца аб што каленямі,— ён яшчэ з дзяцінства ведае як гэта балюча,— ідзе ўздоўж сцяны ажна ў кут і хутка рукой натыкаецца на дзверы. А ложка няма. Здзіўлены спыняецца, каб памяркаваць, што-ж такое. I здагадваецца, што ложка няма зусім. Ну, вядома, навошта-ж бы яго кідалі ў гэту яму, калі-б хацелі, каб ён мог адпачываць на ложку?
