Успаміны прыходзілі чарадой, адганяючы стомленасць. І ўсё-ж стомленасць усё мацней і мацней авалодвала целам. Ногі ўсё гэтак жа рабілі шэсць крокаў з кута ў кут, цераз камеру. Хто ведае. колькі яны пратрымаюць яго ў гэтай яме? Трэба захоўваць сілы. 3 гэтым прыпомніў, што даўно не еў. Падыйшоў і пачаў стукаць у дзверы. Вочка хутка адчынілася, але ніхто не азываўся.
— Харчы! — сказаў Круміньскі. Тады з-за дзвярэй хрыпаты голас адказаў:
— Няма загаду на харчы.
— Як гэта?
Вочка моўчкі закрылася. Жандарм-наглядальнік пашоў ад дзвярэй, нясучы за сабой бразгат шпор. Трэба было берагчы сілы, заснуць, каб не быць зусім кволым, калі прыдуць біць. Усё яшчэ не жадаючы верыць, што няма ложка, Круміньскі абыйшоў камеру ўздоўж сцен, памеркаваў, спыніўшыся, а пасля падаўся да сцяны, што супроць дзвярэй і сеў на падлогу, прытуліўшыся да сцяны плячыма. І адразу цела праняў холад: ён быў і ад халоднага камення сцяны і ад падлогі і яшчэ ад таго, што плячыма і нагамі ўгадваў цвіль на сцяне і бруд на падлозе. Ён сядзеў пазіраючы ў бок дзвярэй. Адтуль непрыметнымі хвалямі наплываў сон. Вочы зліпаліся на момант, расплюскаліся, пакуль не наплывала наступная хваля сну і з кожным разам усё больш і больш цяжэлі павекі. Круміньскі падцягнуў ногі да сябе, паклаў на калені рукі і заснуў, схіліўшы на рукі галаву.
Ён не мог уявіць, ці доўга спаў. Першым, пасля сну, было адчуванне голаду. Круміньскі ўзняўся і пашоў да дзвярэй. Доўга і са злосцю стукаў у дзверы, пакуль прышоў жандарм. Калі адкрылася вочка, ён падаўся тварам бліжэй да яго.
— Скажы, каб далі харчы.
Гаварыў са злосцю, з якой стукаў у дзверы.
— Не загадана даваць харчы.— Зноў той-жа хрыпаты голас. Потым пучком святло ўдарыла ў твар і знікла вочка, засланіла жалезная засаўка. Было смешна і крыўдна на самога сябе. На чорта было клікаць жандарма. Мог бы здагадацца, што харчы не даюць зусім свядома, маючы на мэце змарыць, а пасля гэтага вырваць патрэбныя ім паказанні. Але колькі-ж часу гэта працягнецца? За сябе ён зусім спакойны. Ён спакойны і чакаючы катаванняў. Біць будуць, ён гэта ведае, але калі? Як зусім змарнее з голаду? Гэта нават лепш — хутчэй страціць прытомнасць, каб не было адчування болю.
Непрыметна для сябе пачаў хадзіць, каб запамятаць на голад. Цікава, што цяпер: дзень ці ноч? Прыпомніў як з дзвернага вочка пучком ударыла ў вочы святло, калі адхінуўся ад яго жандарм. Але ён не паспеў зразумець: дзённае святло ў калідоры сутарэння, ці электрычнасць? Ён страціў адчуванне часу. Каб даходзілі звонку хоць якія гукі, тады лягчэй было-б арыентавацца ў часе. А так нават не будзе ведаць, колькі часу прабудзе ў гэтай яме.
З’явілася думка клікнуць жандарма і запытаць аб часе ў яго. але махнуў рукой і не пашоў да дзвярэй. Доўга хадзіў па камеры з кута ў кут. Часам лавіў сябе на тым, што ідзе спяшаючыся. Калі з-за дзвярэй даходзіў грукат ног жандармаў, спыняўся і напружана чакаў, што ідуць біць. Пасля зноў хадзіў. Калі ногі стамліяліся, садзіўся на сваё месца каля сцяны і засынаў. Гэтак некалькі разоў. У галавс раіліся цяжкія і незразумелыя сны, дужа падобныя на сапраўднасць. Некалькі разоў у сне ён, усхапіўшыся, прыўзнімаўся і чакаў. Хацелася, каб хутчэй прышлі катаваць. Але за дзвярыма было ціха і ён зноў садзіўся да сцяны і драмаў. А пасля, прахапіўшыся гэтак, убачыў прыадчыненыя дзверы. Гэта спалохала. Як-жа гэта ён не пачуў іх з калідора, каб хоць крыху падрыхтавацца. Але ў камеру ніхто не ўваходзіў, а працягнулася толькі рука жандарма і пачуўся хрыпаты голас:
— Пану харчы.
Гэта не адразу дайшло да свядомасці. Чаму харчы, калі павінны былі прыйсці біць.
— Пану харчы,— пераказаў жандарм.— Гэта я ад сябе прынёс, шкада...
Круміньскі падыйшоў да сходак і ўзяў у руку селядца і кавалак хлеба.
— Дзякую.
Дзверы зачыніліся. Круміньскі адыйшоў ад сходак і паднёс хлеб да губ. Адчуў яго пах і не ўкусіў. Хлебны пах ап’яняў. Голад не цётка,—прыпомніў ён прымаўку. Колькі-ж часу я не еў?
Пасля, як з’еў селядца і хлеб, зноў сеў да сцяны і задрамаў. У сне ўбачыў шырокае круглае возера, абкружанае гарамі так, што да яго ніяк нельга падыйсці. Ён доўга спрабаваў зрабіць гэта і не здолеў. Страшэнна стаміўся. Ад стомленасці і праснуўся. Хацелася піць, смага сціскала горла. Зліпліся перасохшыя губы. Падняўся і пашоў на сходкі да дзвярэй, каб паклікаць жандарма. Жандарм прышоў хутка і адкрыў вочка.
— Вады, піць! — сказаў Круміньскі.
Вочка закрылася і за дзвярыма пачуўся прыглушаны рогат.
— Сволачы!
Яго абманілі. Сяліядца далі наўмысна.
А цераз некалькі гадзін прышлі жандармы. На гэты раз ён не спалохаўся. Яму было ўсёроўна. Ён толькі ўзняўся і стаў пры самай сцяне, расставіўшы ногі. Але жандармы ў камеру не пашлі, адчынілі толькі дзверы і самі, зірнуўшы ў камеру, адступіліся ад дзвярэй. Можа іх напалохаў бляск вачэй ягоных? Яны стаялі моўчкі, трымаючы ў руках рэвольверы.
Зноў на допыт — здагадаўся Круміньскі.
— Выходзь! — крыкнуў жандарм і яшчэ далей адступіўся ад дзвярэй.
Гэта быў той-жа габінэт і зноў палкоўнік Шэмет. Значыць гульня, якую надумаўся весці палкоўнік, яшчэ не скончана.
