Не чапай без часу, маці,—Гэтым нам не ўратаваці,Толькі можа стацца горай.Усё роўна ўжо дзень скора:Наверх праўда выйсць павінна.Хоць бы мела ўзяць нам сына.Сляпая (уціраючы слёзы)
Так ці сяк — не вернем хаткі…Прынясем пайдзем астаткі.(Уздыхаючы, адыходзяць.)
Падростак (падбліжаючыся)
Нудна, дзядзька! Мамка з таткам,Ну, і жоначка з дзіцяткам.Пагасціўшы, разышліся:Па апошняе пайшлі ўсе.Пакуль зноў хто прывандруе,Я на памяць падаруюПаясок табе твой, дзядзька,Пажалею лепш, як бацька.Развязвае Саму рукі, той бяссільна асоўваецца ля грушы. Падростак садзіцца на стале і пачынае з увагай строіць скрыпку.
Сам (панура)
Ўсё згарэла, ўсё, дазвання —3 хатай воля і прыстанне.Слепа стануць сведчыць людзі,—Суд у катаргу засудзіць.3 усім родным разлучуся…Не вярнуся, а вярнуся —Уся вёска сходку скліча,Мне праступкі ўсе паліча;Скажуць: ссыльнага не трэба…Зноў без хаты, зноў без хлеба…3 дзіцем жонка ў чужых згіне,А бацькі — у жабраніне…На пагібель, на скананнеЎсё згарэла, ўсё, дазвання.(Гаворачы ўсё гэта, круціць у руках пояс, мацуе і мяркуе яго даўжыню і жудка ўсміхаецца.)
Падростак (раптам перастаючы строіць скрыпку і ўглядаючыся ў адзін бок)
Зноў сюды прэ мая жонка.(Саскаквае са стала і ўцякае.)
Сам (як шалёны, ускаквае на стол і завязвае за сук грушы пояс)
Будзь шчасліваю, старонка!(Укладае галаву ў пятлю і вісне.)
Вар'ятка (улятае — таксама — з галавешкай і вянком)
Дзе мой нож? усіх парэжу!Ніхто жыў тут не залежа!(Хватае, угледзеўшы, тапор.)Усіх парэжу, як авечкі,—Пасяку ўсіх драбней сечкі!(Глянуўшы на вісячага Сама.)На пачатак гэту йгрушкуУ сама горла трапіць мушу.Ускаквае мігам на стол і замахваецца тапаром у шыю Сама, але пападае толькі ў пояс і перасякае яго. Сам, яшчэ з знакамі жыцця, наліцца на зямлю. У вар'яткі выпадае з рук тапор; сыходзіць са стала і пачынае зноў галубіць дзіцянё-галавешку. Сам кашляе крывёй і хрыпла стогне.
Вар'ятка (снуючы кругом грушы)
Лю-лі, лю-лі, мой сыночак!Лю-лі, лю-лі, сакалочак!(Туліць і хоча карміць грудзёй.)
Сляпая (маўчаўшая дагэтуль)
Што тут творацца за дзівы,Божа ты мой літасцівы?!Стогнуць, плачуць і рагочуць…Што ім трэба? Чаго хочуць?Дзяўчынка і хлопчык (выбягаюць, ужо саўсім збедзіўшыся і асалавеўшы, і чапляюцца за спадніцу вар'яткі)
Мама, мама, дзе наш тата?Вар'ятка
Вон, ягнята, вон, шчанята!Снуе далей навокал грушы; дзеці ад яе не адстаюць. Выходзяць, несучы лаву і другое ламаццё, стары, старая і іх нявестка.
Стары (садзячыся ля стала на зямлі; панура)
Ну, цяпер, ужо дажынкі.Старая (нагінаючыся над Самам)
Адвязаўся, бедачынка,Сам адплутаўся, міленькі.