Музыка рассыпалася прыгаршчай перлін і застыла, словы згаслі. Пад купалам нешта грымнула і жудасна заскавытала, быццам і час, і прастора адчайна супраціўляліся гэтаму імені – ці голасу Ільгі. Вобразы, толькі што яркія, поўныя жыцця, сталі халоднымі ценямі, рассыпаліся, разляталіся. Аглушаная, Ільга толькі матала галавой, прыкрываючы рукамі вушы. Выратавальны плашч слізнуў ёй пад ногі, ды, зрэшты, у ім болей і не было патрэбы – Ільга, перасіліўшы сябе, саскочыла з памоста і пабегла па пяску, што выцвітаў і раставаў, як снег вясной, па траве, што абарочвалася халодным каменем. Цені, якія толькі што ззялі колерамі ды святлом, павольна рассыпаліся, разляталіся, бы падхоплены ветрам попел. А на папялішчы застаўся толькі сам Йурай з лютняй у руках – і хмурыўся, і хітаў галавой, і гаварыў стомлена:
– І што ж ты нарабіла, чалавечае дзіця!
Ільга ўчапілася яму ў рукаў як мага мацней, баючыся адпусціць. І плакала, і смяялася адначасова, бо раптам, у адзін момант, у каляровай віхуры ўспыхнулі і сталі на сваё належнае месца ўсе ўспаміны. Памяць больш не гарэла і не назаляла, як кепска загоеная рана, памяць была праўдзівай.
І Ільга гаварыла, перакрыкваючы віскат разарванага часу, гаварыла да хрыпаты:
– Помніш? Мы сустрэліся веснім ранкам каля ляснога возера, ты граў на лютні і паўнасмешліва называў мяне не-князёўнай, бо князёўны, сапраўднай, вытанчанай і пекнай, з такіх, як я, не атрымліваецца. І разам мы – ты на ваўчыных лапах, я ў сядле – рушылі за цмокам скрозь лясны гушчар, і высачылі пачвару, і над халоднай ракой адпачывалі, здарожаныя. Такія, як ты, не могуць есці чалавечы хлеб – і я аддала табе яблык. Ты яшчэ здзівіўся, бо не чакаў, бо не звык, бо ніколі не верыў у людзей. Пачвару мы патрывожылі ў яе берлагу, і выбавілі адтуль, і забавілі на стары мост над халоднай ракой. І там, на мосце, я б загінула, абавязкова сарвалася б на вострыя камяні, калі б не ты. Зрэшты, я б у любым выпадку загінула, каб не ты. А цмок упаў у ваду і стаў каменем, непарушнай скалой, і такім застанецца, ажно пакуль рэкі не зменяць сваіх рэчышчаў.
Ты навучыў мяне шкадаваць пачвар, і адчуваць сапраўдную музыку, і задаваць правільныя пытанні, ты распавёў мне пра даўнія часы, калі на зямлі не было людзей, і пра тыя часы, калі людзей ужо не будзе. Ты паказаў мне чары, звыклыя і натуральныя, неабходныя, як дыханне. Ты выцягнуў з мяне боль і ўспаміны пра ахоплены цмокавым агнём дом, а пасля…
– А пасля замкнуў мяне ў пастцы з фальшывых успамінаў, – казала Ільга, спяшаючыся дагаварыць, і ўсё вісла ў яго на руцэ, пачуваючы сябе грувасткім цяжарам або нявыхаваным дзіцём. Ад шкадавання да самой сябе ёй перахапіла горла, на вачах так і ўскіпалі няпрошаныя слёзы.
А ёй адказвалі, настойліва спрабуючы вызваліць рукаў з яе пальцаў, што ёй трэба сысці, збегчы, пакуль ёсць час, што яшчэ атрымаецца, што ён зараз жа паспрабуе сплесці чары нанова, што, Неба бачыць, адно ёй магло прыйсці ў галаву забрацца гэтак далёка, з’явіцца ў гэтакім месцы ў гэтакі час. Што, нарэшце, ён не для таго так старанна прадумваў, так далікатна адшліфоўваў фінал яе, Ільгі, песні, каб яна закончылася вось тут, прычым самым страшным і мярзотным чынам. І што яна не слухае, Неба, чаму яна не слухае, ніколі яго не слухае, ёй жа проста трэба было заставацца ў ягонай песні, у зачараваным коле, у коле самых бяспечных, пазбаўленых лішняга ўспамінаў.
– Неба, гэта ж быў найлепшы фінал для тваёй песні, – горача, з перакананасцю гаварыў ён. – Назнарок, для цябе выдуманы, для цябе ўтвораны… Ільга, годзе так на мяне глядзець!..
Яна ўміг выпусціла з рук востры рукаў, вышыты зялёным шоўкам. Цені слоў і музыкі шматочкамі попелу сыпаліся зверху, блыталіся ў валасах, сляпілі вочы.
– Шчаслівы фінал! – паўтарыла Ільга з’едліва і скрыпнула зубамі. – Дык ты, аказваецца, для мяне прыдумаў шчаслівы фінал? З якога перапуду ты раптам узяўся мною распараджацца, ты, хітры стары хлус? Якое ты маеш на гэта права?
– Самы лепшы фінал, – сярдзіта азваўся Йурай. – І я маю на гэта поўнае права, неразумнае чалавечае дзіця! Хто сказаў, што я не выдумаў і цябе, з тваім рабаціннем і сонечнымі зайчыкамі ў валасах, упартую, невыносную кірпатую карантышку? Хто сказаў, што ты ўвогуле была, да таго возера, да маёй песні?
Ільга скрывілася. Драбок праўды ў ягоных словах быў: тую, з песень ды казак пра Дзеву-Воя, што перамагла крыважэрнага цмока на Калінавым мосце, сапраўды выдумаў гэты бессаромны падманшчык. А да сапраўднай Ільгі вось ужо два гады нікому не было справы. Ані Дубынічу, ані княжычу, ані яшчэ каму-кольвек з усёй Вугеркі.
Ані Йураю, калі ўдумацца.
– Хай сабе і так! – Ільга нават нагой тупнула. – Нават калі і так, звар’яцелы ты нелюдзь! Чаму ж тады ты сачыў за мною ўвесь гэты час, калі выдумаў такі ўжо шчаслівы фінал? Белым ваўком цягаўся па Вугерцы, нават завітваў у мае сны. Чаму ж тады, а?