— Ты — няўдачніца, мілая мама. Ты магла стаць вядомай спявачкай — і не стала ёю. Магла выбіцца ў буйныя дзяржаўныя або грамадскія дзеячы — я ж памятаю вашы спрэчкі, калі табе прапанавалі стаць загадчыцай райана, потым — намеснікам старшыні райвыканкома… Тата ўгаворваў: ідзі, табе столькі дадзена, чаго ты трымаешся за сваю школу, як тапелец за саломіну… Ты адмовілася. А дырэктрыса семдзесят шостай пайшла — і цяпер яна першы намеснік міністра асветы, а ты ж не дурнейшая за яе. Ты нічога ў жыцці не хацела, акрамя сваёй работы, на іншае ў цябе проста не хапала фантазіі. Ты аднабаковая, як флюс,— вось твая бяда. А аднабаковасць, фанатызм робяць людзей абмежаванымі. I наш бацька няўдачнік. Ну, чаго ён дасягнуў у жыцці? Выдатны журналіст, а праседжвае штаны за сто пяцьдзесят рублёў у месяц. Цудоўны знаўца экалагічных катастроф — увесь кабінет завалены папкамі з матэрыяламі, а апрацоўвае чужыя кніжачкі, бо лянуецца ці не можа напісаць сваю. Каб яму тваю энергію, магчыма, ён нечага і дабіўся б, але энергіі ў яго і няма. Ты ж сама гаварыла: сузіральнік. А вінаватая ў гэтым ты. Ты падмяла яго пад сябе, прымусіла займацца тым, чым звычайна займаюцца жанчыны, вось ён і бунтуе. Але раней гэта быў бунт на каленях, можа, цяпер… не ведаю. Я ўжо дарослы, праз два месяцы я паеду ў Маскву, паступлю ў інстытут… Што мне ад вас трэба? Пяцьдзесят — сто рублёў? Дык вы мне іх і так прышляце, разведзяцеся вы ці будзеце жыць разам.
3 усяе яго прамовы яна пачула толькі адно слова: «Масква» — і схамянулася.
— Чаму ў Маскву? Чым табе дрэнны наш інстытут?
— Не той прэстыж, не тыя магчымасці.— Андрэй соладка пацягнуўся.— Масква — гэта Масква, што тут гаварыць. Мне, мілая мамачка, трэба пачынаць з нуля, вы мне не памочнікі. Гэта ў Ліды бацькі — дыпламаты, яны ёй дарожку ў інстытут міжнародных адносін дыванамі высцелюць, я ж павінен разлічваць толькі на свае сілы і на свае здольнасці. Але я прарвуся, не сумнявайся, зубамі прагрызу. Пасля першага курса пайду ў армію. Зямлю буду есці, а ў партыю ўступлю, у арміі гэта няцяжка. Няхай потым хто паспрабуе мяне ўтрымаць!
— А як жа я? — спытала яна.— Я ж разлічвала, што ты будзеш яшчэ пяць гадоў жыць са мной… Няўжо ты пакінеш мяне зусім адну?
— Чаму адну? Ах, я і забыўся, вы ж разводзіцеся. Вось што, мама, калі будзеце дзяліць маёмасць, машыну — мне. Я ж таксама маю права на нейкую частку нашай маёмасці. Прадам, грошы спатрэбяцца. Ну, добра, адпачывай, я пайду займацца.
Андрэй выйшаў, а яна ляжала ў ложку, як у труне, ужо памёршая, пахаваная ўжо, ужо засыпаная цяжкай гарой зямлі, і слёзы тачыліся з яе вачэй. Каго я нарадзіла, божа, бязгучна шаптала яна,— каго я карміла сваімі грудзямі, каго насіла на руках ночы навылёт, кім ганарылася перад людзьмі… Жорсткі эгаіст, бяздушны і цынічны, як яго бацька, толькі, у адрозненне ад бацькі, мэтанакіраваны і дзейсны. Так, ён прагрызе сабе дарогу зубамі і «партнёршу» знойдзе адпаведную, з вострымі зубкамі і вострымі локцямі, ён зойме сваё месца пад сонцам і нікому не дазволіць, каб на яго падаў цень, але ці будзе ён ад гэтага шчаслівы?
Божа, божа, жорсткі, няўмольны божа, ты забраў у мяне мужа, навошта ж ты забраў і сына, а ты ж забраў яго. Як я магла праглядзець яго, чаго варты ўвесь мой педагагічны вопыт, калі я не здолела заўважыць, убачыць, што мілы добры хлопчык паціху, неўпрыкметку ператвараецца ў халоднага нягодніка. «Я ж таксама маю права на нейкую частку нашай маёмасці…» Гэтак ён адказаў на маю мальбу не кідаць мяне ў самы горкі час майго жыцця: што яму я, што Арсен, што нашы лёсы… Мы ж для яго толькі няўдачнікі, не маці і бацька, а няўдачнікі, якія не назапасілі для яго ні грошай, ні патрэбных сувязей.
Вось яна — расплата за маё сумленнае жыццё, за мой, як яны абодва гавораць, «фанатызм». Што ж ён даў тысячам дзяцей, якіх я вучыла? Я ж вучыла іх дабру і сумленнасці і вывучыла — колькі цудоўных людзей вырасла з тае малечы, якой я адцавала ўсё сваё жыццё, два дзесяткі гадоў! Шавец ходзіць без ботаў, катэгарычны імператыў, вечны, як сама зямля. Я зрабіла людзьмі тысячы дзяцей, а свой сын вырас вылюдкам. Дык навошта яно, усё маё жыццё?..
2
Алачка ехала ў аэрапорт. Новы аэрадромны комплекс каля Смалявіч яшчэ толькі будаваўся, і Мінск быў, бадай, адзіным горадам у краіне, дзе сучасныя рэактыўныя і турбавінтавыя самалёты ўзляталі і садзіліся ледзь не ў цэнтры — да плошчы Леніна дзесяць мінут на тралейбусе. Жылыя кварталы ўжо даўно абступілі аэрапорт з усіх бакоў і пакрочылі далей, да кальцавой дарогі. Жыць у гэтым раёне было цяжка, ад рову магутных рухавікоў, што не сціхаў ні днём ні ўначы, у навакольных дамах звінелі шыбы, жыхары пакутавалі, клялі авіяцыю, цывілізацыю і гарвыканком і цярпліва чакалі густых асенніх і вясенніх туманоў, адзінага часу, калі аэрапорт аціхаў. Затое тым, хто прылятаў і адлятаў з Мінска, было зручна: каб даехаць дадому, патрабавалася куды меней часу, чым на тое, каб дачакацца з самалёта сваіх рэчаў.
Таму Алачка не спяшалася. Выехала, каб быць у аэрапорце, як і патрабавалася, за гадзіну да адлёту.
