Загінулі ад рук фашысцкіх катаў
28 кастрычніка 1941 г.
За агароджай ляжала горка пустазелля, відаць, старыя прапалолі кветкі. За кветкамі не было відаць зямлі, толькі вузенькая сцежачка да лавачкі. Ружы, вяргіні, гладыёлусы, шорсткая лістота півоняў… Божа мой, падумала Ірына, гэта ж колькі трэба папацягаць сюды вады, каб усё гэта жыло, расло, квітнела… Бедныя цёткі, гэта магіла, відаць, адзінае, што ў іх засталося, яна нейкім чынам і злучыла, знітавала дзве іхнія жыткі.
Ірына прыклала палец да вуснаў і пацягнула Жураўскага за рукаў. Ціхенька, каб не патрывожыць жанчын, яны спусціліся з узгорка і пайшлі ў вёску.
А вечарам цётка Мальвіна частавала іх сопкай бульбай з халодным малаком, а цётка Рахіля, седзячы каля стала і падпёршы галаву рукою, расказвала, час ад часу спыняючыся, каб перавесці дыханне, гісторыю гэтага помніка.
…Перад самай вайной адзіны сын Мальвіны і Панаса Лявон Ткачук прывёз у Дудары, да бацькоў, жонку Розу, з выгляду зусім яшчэ дзяўчо, дробненькую, з вялікім жыватом: Роза ўжо чакала дзіця. Матка і бацька не маглі даўмецца, чым узяла іх прыгожага белагаловага асілка-сына гэтая чарнявая пігаліца. Хіба чорнымі як смоль валасамі — цяжкая тоўстая каса адцягвала Розе галаву, і маладзіца выкладвала яе высокай каронай. Ці то вейкамі, доўгімі і пяшчотнымі, як крылы матылька? Ці вялізнымі вачыма, чорнымі і глыбокімі? 3 ціхай тугой глядзелі тыя вочы на свет, быццам прадчувалі горкую долю сваю. Хто яго ведае, толькі кахаў сваю жонку Лявон без памяці. Возьме на рукі, як дзіця, і носіць, а яна пакладзе яму галоўку на плячо, прыціснецца і смяецца — быццам срэбраны званочак звініць.
Лявон быў лётчыкам, лейтэнантам, служыў на Далёкім Усходзе, недзе на краі свету. Там ён і знайшоў сабе жонку, і прывёз на тыдзень да бацькоў, пагасціць. На вяселяе бацькі не ездзілі, хоць і запрашалі іх, дужа ж далёка, ды і гаспадарку не было на каго пакінуць. Вось маладыя і пагасцявалі чатыры дні, а на пяты пачалася вайна, і Панас адвёз на кані Лявона ў Пухавічы, да цягніка, каб той мог як найхутчэй дабрацца ў сваю часць, а Роза засталася. Намнога раней часу ў яе пачаліся роды, куды ж яе было везці.
— Не хвалюйся, сынок,— сказала Мальвіна і пацалавала Лявона на дарогу.— Няхай народзіць, трошкі ажыве, акрэпне, а там мы з бацькам яе самі адправім. Ёй у нас будзе добра.
Роды былі цяжкія, Панас з мястэчка фельчарку прывёз, ледзь яны ўдзвюх з Мальвінай далі рады. Дзіцятка нарадзілася слабенькае, неданошанае, у Розы пачалася пасляродавая гарачка — сербанулі Панас і Мальвіна ліха. Нават не заўважылі, як немцы прыйшлі. Праўда, у Дударах іх не бачылі. Жылі людзі як жылі. Адно што калгаса не стала, але на работу хадзілі, і збажыну зжалі, і бульбу выбіраць пачалі…
На пачатку кастрычніка даляцела ў Дудары жудасная вестка: немцы і паліцаі сагналі з усіх навакольных мястэчак яўрэяў і пастралялі ў закінутым гліняным кар’еры. Панас прывёз з Пухавіч лістоўку. Тым, хто хаваў яўрэяў, яна пагражала расстрэлам і канфіскацыяй маёмасці, тым, хто паказваў уладам, дзе хто яшчэ хаваецца, абяцалі ўзнагароду: два фунты солі за галаву, хоць за дарослага, хоць за дзіцёнка,— з соллю ў вёсках было кепска…
У хляве ў Панаса быў глыбокі склеп, там ён і схаваў нявестку з унучкай. Зрабіў палок, каб было дзе спаць, нанасілі старых кажухоў і падушак, запалілі ліхтар. Завалілі века сенам — як і не было. Пацярпі, дачушка, пэўна ж, хутка прагоняць гэтых вылюдкаў. А па вёсцы пусцілі чутку, нібыта Роза забрала дзіцятка і падалася ў Мінск — недзе там жыла яе родная цётка.
Некалькі разоў на дзень Мальвіна, зачыніўшы на зашчапку вароты, спускалася ў склеп, насіла нявестцы паесці, бутэлькі з гарачай вадой: памыцца, абагрэцца… У склепе было сыра і холадна, яна з жахам думала, што будзе зімой: замерзнуць абедзве. У Розы ўваліліся вочы, косы свае яна абрэзала, каб не завяліся вошы; змарнелая, знясіленая, сама яшчэ дзіця, яна гушкала на руках сваю Ларысу — Лявон, ад’язджаючы, сказаў: калі будзе дзяўчынка, назаві Ларысай, а хлопчык Віцем, быў у яго ў эскадрыллі сардэчны сябар Віктар Шумілін, і Мальвіна сплывала слязьмі, гледзячы на іх і думаючы пра іхні лёс.
Дваццаць восьмага кастрычніка гэта было… 3 раніцы Мальвіне наказалі, што ў яе стрыечнай сястры Зосі вялікае гора: дзесяцігадовы сын падарваўся на міне, і яна пабегла за сем вёрст на хутар Расцерабы, дзе жыла Зося, і амаль цэлы дзень пратаўклася там, а душа ў яе разрывалася ад болю, але яна не ведала, адкуль той боль, думала, гэтак Зосю шкада.
