Ёй раптам так нясцерпна захацелася туды, у Дудары, усхапілася б, і пабегла на аўтавакзал, і ўбілася ў перапоўнены аўтобус, але яна ведала, што няма дарогі нззад, што не уваскрасіць мінулага, як не ўвайсці двойчы у адну і тую ж раку. Амаль год мінуў з таго часу, як яны вярнудіся з бульбы, амаль год яны неяк падтрымлівалі цяпельца, што так абагрэла іх тады, але Ірына адчувала, што яно тухне, што вуголле паціху пакрываецца шэрым попелам, Штучнасць, ненатуральнасць іх адносін: не каханне і не сяброўства — колькі гэта магло цягнуцца? Калі гэта каханне, значыць, трэба разводзіцца і на руінах дзвюх сем’яў ствараць трэцюю, калі сяброўства — дык навошта гэтае глупства, гэтая чужая кватэра, гэтыя пацалункі і абдымкі, з якіх пацяшаецца ўсё выдавецтва? Паглядзі праўдзе ў вочы: сітуацыя безнадзейная, як неаперабельны рак. Ты здолела б кінуць Сярожку, Аленку і Чумакова дзеля Жураўскага? Баюся, што не. Не таму, што не адважылася 6 памяняць спакойнае, наладжанае і сытае жыццё на беспрытульнае цыганскае — якраз гэта мяне і не палохае. I не людская пагарда, не людское асуджэнне. Дзеці… Як падзяліць дзяцей? Чумакоў усё зразумее, зразумее і даруе, такі ён чалавек, але як растлумачыць гэта Сярожку і Аленцы? А Арсен? Я ж ведаю: ён ніколі не кіне сваю жонку. Ён прыкуты да яе нябачнымі ланцугамі, о, як добра я зразумела гэта; ён ненавідзіць свае ланцугі, як іх ненавідзяць усе рабы на свеце, і ўсё жыццё будзе імкнуцца іх парваць, але ратуй божа, каб гэта яму некалі ўдалося. Ён вельмі доўга пражыў у рабстве ўласных пачуццяў; раб, адпушчаны на волю, не ведае, што з ёю, з воляй, рабіць; праходзіць нейкі час, зусім невялікі, і ён пачынае люта сумаваць па сваім ашыйніку, і жалезныя ланцугі ўжо здаюцца яму шаўковымі стужкамі.
Навошта мне ўсё гэта, божухна, навошта? Абнясі нас абаіх гэтай горкай чашай, не дай адпіць з яе, уратуй нашы душы ад тугі па незваротным…
Пачуўся званок. Ірына скаланулася, абудзіўшыся ад сваіх думак. На пальчыках прайшла ў калідор, зірнула ў вочка. Арсен. Нарэшце… Павярнула ў замку ключ.
— Заходзь хутчэй, дзе ты так доўга бадзяешся?
— А куды спяшацца? — легкадумна адказаў ён і крануўся халоднымі губамі яе шчакі.— Ты ж сказала, што твой на дзяжурстве.
— Але, акрамя яго, у мяне есць дзеці,— разцражнённа адказала Ірына, прапускаючы яго ў пакой.
Жураўскі зайшоў, спыніўся каля дзвярэй і ўбачыў за шклом кніжнай паліцы партрэт маладога Блока. Ён пазнаў бы гэты партрэт з соцень такік жа: колькі бясконца доўгіх гадзін праляжаў ён некалі на Алаччынай тахце, углядаючыся ў тонкія рысы твару паэта, у яго ледзь прыжмураныя задумлівыя вочы. Пад левым вокам была глыбокая драпіна, Алачка ўсё збіралася занесці партрэт мастакам, каб партрэт падрэтушыравалі, ды так, відаць, і не выбралася. Вось гэтая белая драпінка, яна перакрэсліла скроню і губляецца за вухам, у густых і кудлатых валасах. Неяк стала пуста і зябка, і халадок папоўз, папоўз па целе, толькі не знізу ўверх, як бывае, калі заходзіш у халодную ваду, а зверху ўніз.
— Гэта кватэра Чмялёвай? — глуха спытаў Арсен, не адводзячы вачэй ад партрэта.
Ірына пачырванела.
— Адкуль ты…— Усё зразумела і аж сцялася ад нечаканага болю.— Ты…
— Я жыў з ёю,— адказаў ён, і на доўгай шыі яго, пад задранай бародкай, таргануўся востры кадык.— Даўно. Пяць… не, шэсць гадоў назад. Мы нават думалі пажаніцца. Але ў нас нічога не атрымалася…
Аглушаная, Ірына моўчкі глядзела на яго. Арсена быццам падмянілі. Перад ёю, звесіўшы рукі, стаяў панылы разгублены стары з шэрым, у глыбокіх маршчынах тварам, з невідушчымі бельмамі-вачыма і недарэчнай пярэстай бародкай. Яе быццам варам абліло ад агіды, і яна здагадалася чаму. Яна яшчэ нічога не ведала, толькі здагадалася, але праз імгненне яе здагадка перайшла ва ўпэўненасць, Шэсць гадоў назад… Ну, так, шэсць…
Яна выпрасталася, быццам нябачны цяжар зваліла з плячэй, з сэрца, і ўздыхнула лёгка і вольна, на поўныя грудзі.
— Няпраўда, Арсен, што ў вас нічога не атрымалася. У вас атрымалася дачка.— Узяла з пісьмовага стала каляровы фотаздымак Наташы, падала яму.— Паглядзі, якое прыгожае дзіцятка, толькі цяпер я ўбачыла, як яна падобная на цябе. Тваю дачку завуць Наташа, яна жыве ў Алаччынай маці, у вёсцы Навасёлкі. Калі не памыляюся, гэта недзе пад Ракавам.
Яна гаварыла і не зводзіла з яго вачэй. I па тым, як у Арсена задрыжалі пальцы, калі ён узяў здымак, як ён правёў рукой па твары, быццам праціраючы вочы, як ухапіўся за спінку крэсла, Ірына ўсё зразумела.
— Ты нічога не ведаў? Так, на Алачку гэта падобна. Калі ты яе кінуў?
— У чэ… у ліпені шэсцьдзесят дзевятага. Мы прабылі разам амаль два месяцы.
— У ліпені шэсцьдзесят дзевятага… А Наташа нарадзілася ў сакавіку сямідзесятага. Я віншую цябе, Арсен Міхайлавіч. А цяпер — ідзі. Ідзі, мне трэба замкнуць кватэру, нам не варта выходзіць разам.
— Добра,— прамармытаў ён, паклаў фотаздымак у запісную кніжку, узяў свой «дыпламат» і выйшаў, увабраўшы галаву ў плечы і па-старэчы шоргаючы нагамі. Дзверы пругка зашчоўкнуліся за ім.
Ірына прыбрала са стала, падфарбавала перад люстэркам губы.
