Апошнімі днямі з нейкімі перабоямі працуе мой тэлефон: то не магу, куды трэба, дазваніцца, то трапляю ў нейкую прыёмную. Хоча мяне наведаць К., пачытаць вершы, якія нідзе не друкаваліся. Цікава. Толькі ў мяне – адказаў я яму – няма такіх вершаў.
15.III
Прасілі літоўскія сябры напісаць хоць кароткія ўспаміны пра П. Цвірку. Эх, як неспадзявана пакінуў ён усіх сваіх шматлікіх сяброў! Прачытаў пару цікавых вершаў А. Суцкевера, з якім калісьці быў пазнаёміўся ў Вільні на нейкім літаратурным вечары. Ф. Маркаў расказваў мне, як ён яго выратаваў з гета. Потым самалётам перакінулі ў Маскву. Ад самога Суцкевера чуў, што з партызанамі быў на маёй Мядзельшчыне і нат у маіх бацькоў.
Божа, якая ў нас нудная і вялікапосная любоўная лірыка! I гэта тады, як гаварыў стары бабнік Г. Сенкевіч: «Прыгожая кабета заўсёды варта столькі золата, колькі важыць, але кабета, якая пры гэтым кахае, проста не мае цаны». Не хапае нам сваіх Бояў-Жаленскіх, Май-Беразоўскіх...
21.III
Трэба будзе ўзяцца і прывесці да нейкага ладу свой кнігазбор і ўсё лішняе перадаць у Сваткаўскую школьную бібліятэку.
Атрымаў пісьмо ад С. Малько. Звычайна з яго візітам пачынаюцца бясконцыя сустрэчы з былымі падполыпчыкамі-капэзэбоўцамі. Зразумела, што на такіх сустрэчах кожны ўспамінае бурныя гады сваёй маладосці, якія, відаць, як і гады Айчыннай вайны, назаўсёды застануцца ў памяці яе ўдзельнікаў. Праўда, часамі дзіўна, што і цяпер у нашым асяроддзі часта разгараюцца схаластычныя спрэчкі: хто схіляўся да левай, а хто да правай апазіцыі, хто правільна, а хто няправільна ацэньваў тагачасную тактыку кампартыі, быццам час не ўнёс сваіх карэктываў у мінулыя падзеі, спрэчкі, памылкі, трагедыі.
1950
29.ІХ
Вярнуўся з Жабінкі, дзе сустракаўся з выбаршчыкамі. Заўтра агульнагарадскі літаратурны вечар. Канца няма ні вечарам, ні выступленням. Пімен збіраецца ў Мазыр. Мо і я з ім паеду, а то так і не пабачу першабытнага Палесся, якое збіраюцца нашы трунары-меліяратары асушыць.
Перабіраючы свае паперы, знайшоў урывак калісьці пачатай паэмы пра Мяцеліцу, адзін фрагмент якой быў змешчаны ў зборніку «Каб ведалі», а другі (яшчэ раней) у новабеліцкай газеце, якую рэдагаваў I. Матыль. На ўсякі выпадак перапішу яго:
На бойкай дарозе Дубяга
Сядзібу сваю збудаваў.
Ні немец, ніякі бадзяга
Бяздомны яе не мінаў.
Заўсёды хто-небудзь заедзе
Знарок, незнарок уначы
Даць коням сваім адпачыць,
Ці з’едуцца, часам, суседзі.
Адных сюды вабіць спачыць,
Гарэліцы чарка, другіх –
Хлапцоў, дзецюкоў маладых –
Сама гаспадыня Крыстына.
Крыстына! Крылатыя бровы,
Гаручыя вочы зарой.
Сама – арабіна ў дуброве,
Расцвіўшая ранняй вясной.
Каму скажа слова ці гляне,
Ці ветліва чарку падасць, –
Развеецца сум і бяда,
Цвярозы становіцца п’яным,
А п’яны забудзе пра чарку,
Загледзеўшыся на яе.
Скупы і той кіне свае
Пад ногі чырвонцы і маркі.
Ды што ёй – багацце! Дубяга
Нямала за гэту вайну
Нажыўся, гандлюючы брагай,
А мо – і людзьмі. Не адну
Гісторыю апавядалі
Зайздросных людзей языкі,
Што, быццам, з нячыстай рукі
Дубягу ў жыцці шанцавала.
Ды мала хто гэтаму верыў.
Сасновае хаты трысцень
I сёння быў повен гасцей,
Аж не зачыняліся дзверы.
Шум, рогат вясёлы, бяседа
Падвыпіўшых баб, дзецюкоў,
Балюе Мяцеліца Хведар,
З абозу уцёкшы дамоў.
– Гэй, што там заснулі цымбалы?
Скупішся, Дубяга, дарма.
Ты думаеш, грошай няма,
Што ставіш гарэліцы мала.
За ўсіх заплачу я сягоння.
Не думай, што бедзен стаў я,
Што спалена хата мая
I попел развеян сцюдзёны.
Бацькоў маіх закатавалі,
Укінулі немцы ў агонь,
Братоў у няволю пагналі
На здзекі, на смерць у палон.
Ты дзівішся, што я не плачу,
Памінкі спраўляючы ім?
Слязьмі не паможаш зусім.
I памяць адзначу іначай –
Іначай, каб вораг век помніў,
Як гром нашай помсты гучыць,
Каб нават і вам, скрыпачы,
Было што ў напевах успомніць.
Як на безгалоўе гуляюць
Суседзі Мяцеліцы, аж
Не чутна, як бура спявае,
Грымяць аканіцы падчас.
Адзін толькі Грышка Суніца
Мяцеліцу хоча уняць:
– Не тут табе, Хведар, гуляць.
Не тут бы на катаў гразіцца!
Народ назбіраўся ўсялякі.
Прыгледзься: хто свой, хто не свой,
Угадай, хто п’е разам з табой:
Ці друг, ці фашысцкі сабака. –
Не слухае Хведар. Ён сочыць,
Як вецер «лявоніху» ўзняў,
Натоўп каляровы, дзявочы
Барвовым патокам пагнаў.
Здавалася, што пад нагамі
Кранулася з месца гуляць
Падлога і столь і зямля
З палямі, лугамі, лясамі.
I ў танцы там чулася сіла,
Якую нічым не спыніць,
Якая агнём бліскавіц
Грымела, звінела, сляпіла.
Задумаўся Хведар. Успомніў
Бацькоў і Марыну сваю,
З ёй першую стрэчу над Нёмнам.
Зара. Плытагоны пяюць.
– Паслухай, паедзем, дзяўчына,
У дальні, няведамы край! –
Яна ж – уцякае: – Бывай!
Ён следам бяжыць за Марынай.
I смех іх шчаслівы і дружны
У сонцы плыве над ракой.
I вецер, пахучы смалой,
Спалоханых кнігавак кружыць.
– Сумуеш, Мяцеліца, нешта, –
Гаворыць Крыстына, – адзін
Сядзіш за сталом без нявесты
I нат на мяне не глядзіш.
Мо не даспадобы каралі,
Ці ў косах маіх грабяні
Не ярка гараць на агні?
Ці я непрыгожая стала?
– Каб бура цябе падкаціла
Крыху, маладзіца, раней.
Мо сонца навек азарыла б
Дарогу жыццёвую мне.
А сёння, ледзь вочы заплюшчу,
Ўсё бачу нямецкі цягнік
Нясецца і ночы і дні
На Захад, праз цёмныя пушчы.
I чую: даносіцца голас –