– Тут справа не ў носе, – Йурай развёў рукамі. – І не ў цвілі, да душы. Проста вашая ежа – не для нас, чалавечае дзіця.
«Але ж, і сапраўды, – адумалася Ільга. – Не-людзям шкодзіць агонь і халоднае жалеза, а амаль усё, што людзі ядуць, праходзіць праз полымя і метал. Скажам, духмяныя боханы хлеба запякаюцца ў вогненным чэраве печы, а пасля нажом наразаюцца на лусты. То, атрымліваецца, з’есці драбок чалавечага хлеба для не-людзя – як праглынуць атруту. Ясна, што па ўласнай волі ніхто з іх не захоча гэтага рабіць».
Ільга ўпарта падціснула вусны.
– Ну-тка, – сунула Йураю хлеб. – Патрымай.
А сама зняла з пярэстай торбу, яшчэ раз як след ператрэсла. Выцягнула вялізны румяны яблык – на шчасце, заваляўся з таго паўтузіна, што набыла заўчора на рынку ў Мокрай Дубраве. Купляць спачатку і не думала, але ажно заслухалася, як гандлярка, надрываючы голас, нахвальвае свой тавар – і салодкія, маўляў, як першае каханне, і хрусткія, і сакавітыя, і ледзьве маладосць не вяртаюць.
Наконт апошняга Ільзе не было як праверыць: гады не выйшлі. Але тыя, што пакаштавала, сапраўды аказаліся смачнымі. Так што гандлярка, пры ўсёй сваёй гандлярскай натуры, не вельмі нахлусіла.
– Вось так, – урачыста аб’явіла Ільга, мяняючы хлеб на яблык. – Ні табе жалеза, ні агню. Зараз не атруцішся, ага?
– Няўжо так прагнеш усіх накарміць? – засмяяўся паэт. Ільга паважна кіўнула і апусцілася побач, таксама забоўтала нагамі.
– А як іначай? Каб адзін еў, а другі глядзеў?
Йурай усміхнуўся – не так, як звычайна, бліскавічна ды зырка, а неяк крывенька, няўмела, адным вуглом вуснаў.
– Дзякуй, – сказаў.
– Кінь, – адмахнулася Ільга, закідваючы ў рот сыр. – Колькі там таго яблыка, далібог.
Рэшткі хлеба змяла пярэстая – і, нават усё спрэс пад’еўшы, доўга тыцкалася мяккімі гарачымі губамі ў Ільзіну далонь, шукаючы дабаўкі. Ільга гладзіла кабылку па галаве, дурасліва трапала за вуха. Думала: «Што ж з пярэстаю будзе? І такая ж ладная, і такая слухмяная, і нават і пяці гадоў яшчэ не споўнілася».
Пярэстая, быццам усё разумеючы, заржала, страсянула грывай, баданула Ільгу ў плячо – «Не турбуйся». Супакойвала, як магла.
Зрэшты, Ільга і не хвалявалася. Сышлі, быццам змыліся ў ледзяной плыні, трывога і скруха, сышоў прытоены салёны боль, нават страху не засталося. Унутры засталася адно крышталёвая яснасць, халодная і празрыстая, як тая вада, і ад гэтай яснасці думкі чаканіліся, простыя і дакладныя. Ільга нібы бачыла крокі па тры наперад, таму ў непатрэбнай мітусні ды шкадаваннях болей не было сэнсу.
На поўначы большала, разрастаючыся з кожнай хвілінай, набрынялая дажджом хмара. Несла ў чэраве і ваду, і грымоты, навісала так нізка, што амаль чаплялася распухлым брухам за вершаліны. Вецер ахаладзеў, ацяжэў ад прадчування навальніцы, прыпадаў да самай зямлі, сваім цяжарам згінаючы зялёнае жыта. Нізка віліся, хапаючы мошак, крыклівыя вастракрылыя ластаўкі, праносіліся над Ільгай з прысвістам, быццам цемнапёрыя баявыя стрэлы.
Крочылі па дарозе між палёў, прыслухоўваліся да блізкіх грымотаў. Вусцішны цёмны дым над лесам, гэты пагрозлівы цмокаў штандар, схаваўся за ільснянаю паласой дажджу. Сонца кацілася да зялёнага ўзгор’я, і сіняватае покрыва смугі на захадзе паступова налівалася ліловым.
– А як увогуле забіваюць цмокаў? – спытала Ільга. Гэтае пытанне чамусь не паўставала перад ёю раней, а зараз, побач з цмокавым бярлогам, выплыла з падступнай нечаканасцю – і збянтэжыла.
– О, якія своечасовыя думкі, – гукнуўся Йурай. – Але, вядома, лепш пазней, чым ніколі.
– То ты – ведаеш? Ты ж усё на свеце ведаеш, так? – працягнула Ільга і дадала пра сябе: «Або, можа, проста сам ва ўласнай дасведчанасці цвёрда перакананы».
Ён раздражнёна павёў бровамі, быццам пачуў тое, несказанае ўслых.
– Я ж, здаецца, казаў: я не ведаю ўсяго. Але часам бачу.
– І што ж ты бачыш? – не адставала Ільга.
– Тое, што ёсць, – суха мовіў Йурай. І нечакана для сваёй субяседніцы патлумачыў: – Бачу, што цмокі не з’яўляліся тут некалькі пакаленняў чалавечых дзяцей. Бачу, што гэты, мусіць, адзін з апошніх. Слабы, хутчэй за ўсё, паранены, успуджаны, ашалелы ад болю і ўсяго нязвыклага, новага вакол сябе.
– Ты, можа, яшчэ і пачвары спачуваеш? – Ільга нахмурылася. – Хіба забыўся, што я табе расказвала?
– Памятаю, вядома, – мовіў паэт. – Але я памятаю і іншыя часы, калі ані вас, ані вашых сяліб на гэтай зямлі не было. І ён, – Йурай кіўнуў на ахоплены навальніцаю лес, – памятае таксама.
– То ты кажаш, – сярдзіта загаварыла Ільга. – Што трэба, значыцца, пашкадаваць змея? Хай сабе паліць гарады і чалавечых дзяцей жарэ, усё роўна шмат напладзілася – так, па-твойму, трэба?
Йурай пахітаў галавой.
– Я ўсяго толькі кажу, – заўважыў мякка. – Што старое непазбежна мусіць сысці, каб даць дарогу новаму. І мяне, як частку таго старога, гэта некалькі засмучае, так.
– Ды ніхто ж не збіраецца вынішчаць вас і вашыя курганы, – няўпэўнена запярэчыла Ільга.