– А калі б ты не забраў яе тады, рыцар?
«Калі б не адгукнуўся на яе просьбу аб дапамозе, калі б не паслухаўся княжага загаду, калі б пакінуў яе там, з тым, у жудасным пакоі на самым версе каменнай вежы, у пакоі, поўным паху спаленага пер’я?
Пажыла б яшчэ між людзей – і навучылася б забываць, як яны, шчасліва і назаўжды, і боль бы згладзіўся, і памяць пра лебядзіныя крылы болей не трывожыла б, і нават сны пра гэта не сніліся б».
– Рыцар?
– …не ведаю, панна.
Часам Нешка спявала – ціхім пяшчотным голасам, без слоў. Словы былі б лішнія, словы блыталіся і заміналі. Я, прысланіўшыся да цёплага каменя спінаю, слухаў, і Стаўры, падняўшы вушы, слухаў, і курганы таксама. Спеў плыў над дарогаю, над ракою і заміраў, заглушаны суровым голасам жалеза.
Спеў, спавіваючы, яднаў нас – і яшчэ яднала напружанае чаканне. Мы, не згаворваючыся, сачылі за дарогаю, сачылі прагна і неадрыўна.
Чакалі.
І адным цёплым восеньскім днём, калі хвалявалася пад мядовым ветрам мора верасоў, а пульхныя аблокі наліваліся барвовым золатам ад агністага захаду, я зноў пабачыў на дарозе вершніка.
– Рыцар, – шапнула Нешка. – Гэта ж…
– Вершнік, – сказаў я. – Так.
Ён не збочыў да бярозавага гаю. Не павярнуў да пераправы, да саламяных дахаў, да ахоўнага агню.
Я ўнутрана напяўся, але стаяў, як і раней, у ценю каменя, трымаючы руку на холцы Стаўры. Апошні, хаця і падхапіўся з месца і з цікаўнасцю прынюхваўся да новага госця, не бурчаў і не гыркаў.
Тым часам госць спешыўся, прывязаў каня – шэрага ў яблыкі – да старога карчака, і нетаропка крочыў па сцежцы да курганоў. Тыя людзі, што прамінаюць Курганова Поле па бальшаку, намагаюцца праехаць як хутчэй, не прыпыняючыся, нават не паварочваючы галавы. Пастухі, якія шукаюць у ваколіцы згубленых авечак, прамінаючы, абавязкова хапаюцца за свае талісманы, шэпчуць малітвы і шматкроць сплёўваюць цераз плячо.
А гэты аглядаўся цікаўна і жыва, круціў галавой ва ўсе бакі і нават нешта легкадумна насвістваў.
Зараз я мог яго добра разгледзець – і са здзіўленнем пазнаваў у новым госці старога. Тыя ж светлыя валасы, адпушчаныя да плеч, той жа светлы твар з бровамі ўразлёт і капрызлівымі вуснамі, хіба што болей усмешлівы і… так, маладзейшы. Яшчэ хада змянілася – гэты ішоў лягчэй, амаль бязважка, не зважаючы на чары ці, можа, проста не заўважаючы іх.
Мяча пры ім не было. Ні мяча, ні шчыта, ні кальчугі. Зусім ніякай зброі, ніякай брані. І адзенне дарожнае, дыхтоўнае, але без дарагой вышыўкі ці ўпрыгожанняў, запыленае, заношанае, боты грубыя, цяжкія. Затое за спінаю з’явіўся скураны горб, які весела дзынкаў на кожным кроку.
– Пяе… – задуменна сказала Нешка, накручваючы залацістую пасму на палец. Нават белы сокал зараз пільна глядзеў на чужынца.
Мы сачылі, а госць тым часам бадзёра ўскараскаўся на мой курган і з вяршыні агледзеў усё Курганова Поле, верасовыя хвалі ды белыя іклы камянёў, раскіданыя між траваў.
– Ого! – радасна сказаў той і нават прысвіснуў. – Ну і ну!
Мімаходзь зірнуў на сам камень, зацікавіўшыся, уважліва прабег вачыма па заклятых рунах і нават, не ўтрымаўшыся, крануўся іх кончыкамі пальцаў. Быццам пагладзіў камень, як гладзяць сабакаў. Пасля зірнуў убок, туды, дзе цень ад стаячага каменю прарэзваў травы, і ўтаропіўся ў нас. Нешка ціхенька ахнула і, схаваўшыся за мяне, сціснула маю руку. Дарэмна спужалася: каменныя чары надзейна хаваюць ад чалавечага зроку.
Але я на ўсякі выпадак паклаў далонь на дзяржальна.
– Дабрыдзень, – нерашуча сказаў госць, лупаючы вачыма, і Нешка зноў успуджана ахнула. – Які ў вас, дзядзечка, файны сабака.
Вочы ў яго былі зялёныя, быццам Пушча, і глядзелі скрозь цень ад каменя, скрозь старадаўнія чары.
– Назавіся, чалавечы сын, – сказаў я, як таго патрабаваў звычай.
Госць сонечна ўсміхнуўся.
Вочы ў яго былі нашыя, кірпаты нос і ўсё аблічча – чалавечымі, а язык – той і ўвогуле немаведама якога паходжання, таму што мянціў не спыняючыся.
Яго завуць Ясем, сам ён не адсюль, падарожнічае з месяц недзе і дамоў не збіраецца, бо там мачыха і малодшы брат, якія не надта чакаюць ягонага вяртання.
Апошняе прагучала з прыхаванай горыччу, але ўсміхацца ён не кінуў.
– А сюды нашто прыйшоў?
Ён паціснуў плячыма.
– Казалі, быццам мая маці аднекуль адсюль. Быццам бацька перамог у двубоі Кашча Бессмяротнага, вызваліў яе і звёз.
– Перамог у двубоі, значыцца? – змрочна ўдакладніў я. – Ды няўжо?
Ясь засмяяўся.
– За што купіў, за тое прадаю, дзядзечка.
І тут жа з ахвотаю распавёў, як адважны герой адшукаў на дне паўночнага мора каваны куфар, закаваны і ланцугамі, і чарамі.
– Разарваў ланцугі, чары зняў. А адтуль – заяц! Схапіў зайца, а з зайца – качка! Пацэліў у качку, а з той – яйка!
Я здзекліва чмыхнуў. Калі з яйка ўрэшце атрымаецца яечня, я быў бы нават і не супраць.
– А ў яйку халоднае жалеза, – няголасна працягнула Нешка з-за майго пляча. Ясь падняў бровы.
– Жалезная… іголка, – падобна было, што гэты падшыванец прыдумляў на хаду. – А ў той іголцы – Кашчава смерць!
Было заўважна, што ён сам атрымлівае асалоду ад сваіх баек. Добра, прынамсі, што хоць хтосьці ад іх асалоду атрымлівае.
– Смерць у іголцы, – прабурчаў я. – Хітра прыдумана.