Вечарам з Любашай глядзелі кінафільм «Мадам Бавары». Заўтра еду ў Маскву, а там – у Варшаву, дзе зараз госціць Міхась Лынькоў, з Варшавы – у Прагу. У складзе дэлегацыі, да якой і мяне далучылі, сем чалавек: П. Н. Трэцякоў, К. С. Сухаў, I. I. Брыцько, Т. Н. Яблонская, А. П. Жураўлёў, Т. I. Бялоў. Да нас, здаецца, яшчэ павінны далучыцца С. Н. Пільчук, Ц. С. Мальцаў.
4.ХІ
Чэхаславацкая граніца. Перасадка. Дождж, дождж. У пагоні за новымі ўражаннямі, як цыган, не магу спыніцца ў сваіх вандроўках па свеце. А пара. I галава, і дарожны блакнот – поўныя розных тэм. Праўда, запас бяды не чыніць.
5.ХІ
Былі на прыёме ў міністра прапаганды В. Капецкага, потым – знаёміліся з Прагай, па-святочнаму прыбранай да сустрэчы Кастрычніка. Удалося яшчэ пазнаёміцца з цікавай выстаўкай выяўленчага мастацтва. Шмат бачыў арыгінальных работ чэшскіх і славацкіх майстроў, але і шмат паспешліва і шаржыравана скапіраваных з нашых, савецкіх шырпатрэбаўскіх палоцен.
7.ХІ
Учора позна вярнуліся з мітынгу. Раніцой паехалі ўскладаць вянкі на магілы савецкіх воінаў. Шмат было народу, асабліва дзяцей. На многіх могілках гараць свечкі. Вецер развявае жалобныя стужкі: «Мы вас помнім», «Мы з пражскага дзіцячага саду № 16 заўсёды ўспамінаем вас, герояў, якія вызвалілі нашу Прагу...».
Выступаў на адкрыцці выстаўкі «На вечныя часы з Савецкім Саюзам».
8.ХІ
Сустрэчы. У Саюзе чэшскіх пісьменнікаў неспадзявана сустрэў Гроша. На маё пытанне, як яму падабаецца праект помніка, які чэхі збіраюцца паставіць у знак нашай перамогі і дружбы, адказаў, што не падабаецца. Прызнацца, нельга было з ім не згадзіцца. «Але аб гэтым, – дадаў ён, – павінны сказаць вы. Вас яны паслухаюць, бо да маёй думкі яны аднясуцца іначай: заўсёды, што падабалася паляку, не падабалася чэху, і наадварот».
На адной з вуліц гід паказаў пацямнелы ад часу дом з двума сонцамі, у якім жыў (1834–1891 гг.) Ян Неруда.
З пошумам асенніх дрэў аднекуль плыла мелодыя цудоўнай сметанаўскай «Влтавы». А тут жа ў Празе недзе жыве адзін з маіх сяброў, адзін з нашых выдатнейшых артыстаў-спевакоў М. Забэйда. Можа, мне неяк удасца яго тут адшукаць. Бо мне быць у Празе і не сустрэцца з ім – грэх.
9.ХІ
Наведаў Лідзіцы. У музеі – пісьмы лідзіцкіх дзяцей, у якіх яны просяць прыслаць ім нейкую вопратку і хлеба, «бо мы без мамы, бо мы без таты»... Многія з іх загінулі. З Бамбея прыслалі вялізны звон для лідзіцкага касцёла. Можа, яшчэ хто адклікнецца на яго прызыўны голас і вернецца на свае папялішчы.
10.ХІ
Выступаў па радыё і ў Саюзе пісьменнікаў, дзе чытаў фрагменты са свайго «Пражскага дзённіка». Потым дэлегацыя наша наведала турму, у якой сядзеў Юліус Фучык. Паказалі нам у падзямеллі шыбеніцу і гільяціну, якую фашысты, калі ўцякалі, разабралі і кінулі ў Влтаву. Але памочнік галоўнага ката Вайса Нерат, якога злавілі, расказаў, дзе яна схавана, і яе дасталі. Яшчэ і сёння віднеюцца плямы крыві на сценах гэтай катоўні. Ніхто не ведае, колькі людзей тут загінула. Кожную пятніцу тут праводзіліся экзекуцыі. Падлік ахвяр вялі вязні па ўдарах гільяціны, якая апускалася кожныя пяць мінут. На сцяне – стаўшыя крылатымі словы Фучыка: «Людзі, будзьце пільнымі!»
11.ХІ
Дзённік мой нагадвае чарнавы накід аб маіх падарожжах у пошуках новых краявідаў, прыгод, хараства і яго сутнасці. Мо ўсё гэта выклікана недахопам усяго гэтага ў маім ранейшым жыцці і ўцёкамі ад аднастайнай рэчаіснасці?
Пасля літаратурнага вечара ў Пелзне наведалі размешчаны ў доме Генляйна музей, у якім сярод розных экспанатаў выстаўлены турэцкія фескі, пашытыя вязнямі Дахау для гітлераўскіх штурмавікоў, якія, захапіўшы Каўказ, збіраліся праз Іран маршыраваць у Індыю, кнігі «Бог і жыццё», «Аб свабодзе», «Закон божы», «Біблія» ў пераплётах з чалавечай скуры, булава, якой разбівалі голавы вязням, і зямля ў урнах з усіх канцлагераў.
Выйшаўшы з гэтага музея, мне здалося, што я выйшаў з пекла, і не верылася, што над зямлёй яшчэ свеціць сонца. Хацелі яшчэ мне паказаць аўтограф Гітлера, але я адмовіўся:
– Бачыў я яго і ў нас на кожным кроку і ў вашых Лідзіцах...
13.ХІ
Экскурсія ў замак Кржываклад. Ля сцен замка – велізарныя акамянелыя калоды, знойдзеныя французскім інжынерам Барандам падчас пракладкі дарогі. На адным з балконаў расце стагодняя сасна. Розныя экспанаты, сярод якіх – меч з надпісам: «Калі яго падымаю, жадаю грэшніку царства нябеснага». Праваднік паказаў камеру, у якой у 1651 г. за ашуканства сядзеў вядомы алхімік Эдуард Келі. На двары – цікавы сонечны гадзіннік, лобнае месца, на якім сціналі галовы шахцёрам, што выступалі супроць магнатаў. Адзін з іх забіў ката, які хацеў яму звязаць рукі. У бібліятэцы паказалі Каран 17 века, «Даліміраву хроніку», якую ў свой час чытаў Шафарык, а на астранамічнай кнізе аўтограф Ціха Брага (1601). У замкавай царкве – цудоўны алтар работы аднаго з вучняў Віта Ствоша (Створа у час), які англічане хацелі купіць і давалі 20 мільёнаў крон. За алтаром – фрэскі невядомых майстроў.
Амаль цэлы дзень правялі ў Кржывакладзе. Стомленыя, позна вечарам ледзь дацягнуліся да Добржыш, да дома творчасці чэхаславацкіх пісьменнікаў.
14.ХІ