I так, як у песні, якую Вы пелі,
Гадоў не лічылі Вы і не старэлі.
1954
2.І
3 Лыньковым былі ў тэатры, глядзелі «Даходнае месца» Астроўскага. Казалі, па радыё была мая перадача, але я прапусціў. У паперах знайшоў адрас A. Л. Валюкевіча, сын якога ў нейкім былым нямецкім лагеры знайшоў дзённік Емяльяна Баграмава. Я прачытаў яго і, прызнацца, у пару мясцінах закрэсліў поўныя горычы словы, сказаныя ў адрас віноўнікаў нашых няўдач і паражэнняў у першыя дні вайны, каб яны не трапілі ў непатрэбныя рукі, і пераслаў у «Новы мір». Як потым аказалася, Е. Баграмаў — псеўданім С. Злобіна, вядомага аўтара гістарычных раманаў «Салават Юлаеў», «Сцяпан Разін». Калі сустрэну яго ў Маскве, параю, каб ён паслаў на памяць сыну Валюкевіча сваю кнігу. Сапраўды прыгодніцкая гісторыя, якая для аўтара магла закончыцца трагічна. Пісьменнік пісаў, страціўшы надзею, што яму ўдасца выйсці на волю, а тут не толькі сам, але ацалеў і яго трагічны дзённік, які — аб чым даведаўся — некаторыя з пісьменнікаў стараліся перахапіць.
У вокны глядзіць сцюдзёная зімняя ноч.
5.І
У «Кнізе вандровак» Сафар Намэ дікавая легенда: нейкаму вялікаму чалавеку прысніўся прарок, у якога ён папрасіў, каб той аблягчыў цяжар жыцця, на што прарок яму адказаў: «Я ручаюся за хлеб і за масла Сірыі». I яшчэ: «Султан Лахан дазволіў свайму народу не маліцца і не пасціць, бо ён адзін заступнік за ўсіх. Каля магілы Абу-Саіда дзень і ноч трымалі стрыножаных коней, упрыгожаных залатымі ланцугамі, дыванамі, каб ён мог сесці на каня, калі васкросне. А сынам сказаў: «Калі я васкросну, можа так здарыцца, што вы мяне не пазнаеце, вось вам знак: ударце мяне па шыі мячом. Калі гэта — я, то застануся жывым». Зрабіў ён гэта дзеля таго, каб ніхто не змог сябе выдаць за Абу-Саіда. Кніга заканчваецца вершамі:
«Мы из странствия вернулись... Из него вернуться можно.
В путь другой уйдём, оттуда к нам никто уж не приходит...»
7.І
Выклікалі ў ЦК. Далі ўсім нам задание: напісаць па 2—3—4 вершаваныя радкі для помніка, які хутка стане на Круглай плошчы. Спрабаваў, але нічога арыгінальнага не атрымалася, бо дадзеныя для арыентацыі словы аб партыі, дружбе народаў, гераізме воінаў, партызан і перамозе ў абмежаваную колькасць радкоў не ўкладваюцца.
8.І
Памер Юльян Тувім. Вярнуўся да яго верша «Невядомае дрэва», якое яшчэ у 1945 г. хацеў перакласьці і не змог. Помню нашу апошнюю з ім сустрэчу ў Варшаве. Быў ён яшчэ бадзёрым, частаваў нас, савецкіх пісьменнікаў, віном, цікавіўся развіццём беларускай літаратуры. I хоць заўсёды ён стаяў на іншых пазіцыях, але быў блізкім нам і быў пасля Ю. Славацкага незраўнаным майстрам слова. Шкада, што ў нас мала знаёмы з яго выдатнай творчасцю.
Трэба яшчэ раз спрабаваць вярнуцца да да яго «Невядомага дрэва». Можа, удасца перакласці.
13.І
Зноў у Маскве. Сустрэўся з Самедам Вургуном. У рэстаране не было месца, вярнуўся ў свой 637 пакой. «Знамя» ў пятым нумары дае падборку маіх вершаў. Пад вечар прыехаў у «Барвіху». Тут сустрэў Васілеўскую, Карнейчука, Лаціса. Але я мала з імі знаёмы. У вольны ад працэдураў час займуся сваімі творчымі справамі. Нешта дакучае бяссонніца. Напісаў пісьмо дамоў. Потым узяўся за верш. Але ён атрымаўся нейкі апісальны, расцягнуты. А гэта, як пісаў Ю. Славацкі, забівае паэзію. У нашым беларускім запаведніку ёсць паэты, якія даўно перасталі быць паэтамі, але іх чамусьці ўспамінаюць і праслаўляюць ва ўсіх афіцыйных выступленнях, артыкулах.
31.І
Нядзеля. Пісьмо ад Любашы, ў якога дазнаўся, што хутка будуць прынімаць нашых малышак у піянерскую сям'ю. Трэба будзе паслаць ім віншавальную тэлеграму.
1.ІІ
Настрой пагаршаецца. Паднялася тэмпература. Прапаў сон і апетыт. Прачытаў Мусу Джаліля і, як баба, расплакаўся:
«Меня учила песня жить,
Любить, беду встречать,
Звучала песней жизнь моя,
И смерть должна звучать».
Няўжо і мне не дасць хвароба дапісаць тое, што я пачаў і задумаў?
2.ІІ
Яшчэ ніколі так дрэнна сябе не адчуваў, нат у самы разгар сваёй хваробы. Відаць, нешта новае прычапілася. Чытаю ўсё, што трапляе ў рукі.
Памыляецца нямецкі мовазнаўца Аўгуст Шлейхер, што мова, нават адарваная ад штодзённага жыцця, можа жыць. Але гэтаму пярэчаць факты. Зараз наша беларуская мова, жывыя крыніцы якой перакрыты іншамоўнымі школай, прэсай, радыё, прапагандай і міграцыяй, — усё больш і больш адступае перад экспансіямі суседніх дзяржаўных моў, губляе свае пазіцыі і знікае. I гэта — у той жа час, калі вызваляюцца народы ад імперыялістычнага прыгнёту і адраджаюць сваю мову і культуру. А ў нас многіх і сёння абвіняюць у нацыяналізме, тады, калі стан беларускай мовы і культуры не можа не насцярожваць. Карабель, якога ватэрлінія на вачах ідзе ўглыб, патанае. А мы — «дзеці набата» (Рэнэ Шар) — маўчым.
З.ІІ