З прапаленай сярмягі, з яе дыму, –
Падняўся з лавы, быццам з лодкі бераг
Хацеў убачыць.
Але дзе там!
Шумела хата хвалямі і ветрам.
Нервова алавік забегаў па паперы.
– Запісвае нешта.
Нас ці мо скаціну?..
На твары солтыса забегала ў маршчынах
Усмешка хітрая.
На вачах пусцела
У хаце Пераброда.
Расходзячыся, маладзіцы
Перашэптваліся нясмела
Аб тым, што зноў у Кацярыны
Стан поўны, перацягнуты спадніцай,
Аб снах…
А сухавей у полі сінім
Шум атрасаў і на барознах глею
Звон яравы –
звон жаваранка сеяў.
2/VIII
Сусед Захарка Калбун прынёс з апошняга кірмашу цэлую торбу навін пра вайну, якая на гэтым тыдні павінна пачацца (у нас заўсёды кожнай падзеі вызначаюць дату, нават аднойчы канец свету быў вызначаны на Спаса, за дзве гадзіны да ўсходу сонца). Потым ён расказаў пра заручыны ў Шлькаўшчыне, у Слабадзе, пра суды, штрафы і што, чуваць, з восені зноў павялічаць гмінны падатак і шарваркі. Захарка – цікавы чалавек. Век свой пражыў, спадзеючыся на лепшае жыццё, а гэта, якое яму выпала – і галоднае, і халоднае, і беспрытульнае, – быццам зусім не яго, і лічыў, што яно толькі праз нейкую памылку яму дасталося. За апошні год ён неяк асунуўся, пастарэў. Агулам, хутка тут у нас старэюць людзі, толькі сосны ў бары з гадамі ўздымаюцца вышэй і ўсё больш дужэюць…
Ужо другі год у заходнебеларускай літаратуры пануе смерці падобная цішыня. Спынілася барацьба за якасць, за ідэйнасць. Ні франтоў, ні атак, проста – так. Кожны забраўся, як слімак, у сваю ракавіну і жыве адасоблена. Мы нават не заўважылі, як у гэты час пралегла паміж людзьмі граніца недаверу, якую зараз цяжэй перайсці, чым тую, што абведзена калючым дротам, абстаўлена вартавымі вышкамі; і разраслася на несусветнай хлусні і дэмагогіі варожая прапаганда, якая амаль не сустракае ніякага адпору. А калі і сустракае – дык са спазненнем. А за гэты час нарастаюць напластаванні новай хлусні. Як не хапае нам трыбуны, каб усё паставіць на свае месцы, каб, як раней, з намі лічыліся. Добра, што яшчэ ніяк не могуць заглушыць радыёперадач з Мінска, якія ў нас слухаюць не толькі сяляне, але і асаднікі, і ўжэнднікі, і ваенныя. Нездарма ўрадавыя колы ўздымаюць шум і намагаюцца заглушыць гэты голас з Усходу. Ужо за слуханне радыёперадач з Мінска паліцыя многіх аштрафавала, судзіла, высылала ў заходнія ваяводствы.
Трапілі пад руку два цікавыя вершы ўкраінскага паэта Макара Краўцова. Спрабаваў іх перакласці. Атрымалася не зусім, як хацеў. Пераклад жа, у якім не ўсё перададзена, што было ў арыгінале, нельга лічыць перакладам мастацкім. Цікава, хто гэты Макар Краўцоў? Бо ёсць яшчэ Багдан Краўцоў – аўтар зборніка вершаў "Санеты і строфы". Каб не згубіліся, трэба перапісаць хоць чарнавыя пераклады гэтых двух вершаў Макара Краўцова. Першы называецца "Як зверы".
Як зверы, мы прастор любілі,
Далечыню, блакіт вады,
Сцяжыны воўчыя і волю,
З трывожным шумам гарады.
I сёння нам – як зверам – сцены,
Стальное скрыжаванне крат,
Дзе усяго – чатыры крокі
Туды – назад… туды – назад…
Другі верш – "Як згаснуць".
Як толькі згаснуць дзень і вочы,
А сном нальецца галава,
Прыходзяць да маёй пасцелі,
На ложак сядуць цені два.
Адзін галубіць, атуляе,
Другі з мяне не зводзіць воч
Трывожным позіркам сцюдзёным.
I так глядзяць і смерць і ноч.
Пасля славутых "Вікнаў" да нас вельмі мала даходзіць навінак украінскай літаратуры. Адзінай крыніцай, дзе яшчэ можна сёе-тое раздабыць, з’яўляецца гурток украінскіх студэнтаў у Вільні. А нам, беларускім пісьменнікам, нельга не ведаць літаратуры братніх славянскіх народаў – рускай, украінскай, польскай, чэшскай, славацкай, балгарскай…
3/VІІІ
У нас часта спакушаюць аўтараў расказаць аб сваёй рабоце. Зрабіць гэта займальна і цікава ўдалося бадай што толькі аднаму Ул. Маякоўскаму. Але скарыстацца з падобных "адкрыванняў" нельга, бо за расказам астаецца самае істотнае – талент, індывідуальнасць, непаўторнасць і тысячы-тысячы выпадковасцей, чаго нельга прадбачыць і аб чым ніхто не раскажа. Ды ўсё гэта адносіцца да жанру ўспамінаў, якія нагадваюць агляданне назад, чым яшчэ вельмі рана і небяспечна ўсім нам займацца.
Усе гэтыя дні нават не было вольнай хвіліны, каб сабрацца з думкамі і сур’ёзна папрацаваць. А праца пісьменніка патрабуе і шумных віроў жыцця, і самотнасці.
Ад дзядзькі Лявона Банькоўскага запісаў далікатныя формы зваротаў, якія ўжывае шляхта: вашэсць, ацан, вашмосць, васіндзей, ягомасць, іхмосць, дзедзіц, шаноўны, дабрадзей.
А гэта спраўка ад дзеда: на нашай Мядзелыпчыне ў кожнай вёсцы, у залежнасці ад якасці зямлі, былі розныя надзелы. У самым Мядзеле валока лічыла 8 дзесяцін, у Пількаўшчыне – 60, а ў Шыкавічах, дзе шмат сыпучых пяскоў, – 120. I яшчэ: калісьці быў звычай хаваць на вяселлі затычкі ад калёс, каб раней сямі дзён у маладога і сямі дзён у маладой не маглі раз’ехацца госці.
4/VІІІ
"Хай рукапіс паляжыць дзесяць год", – раіў Гарацый. У яго, відаць, было шмат часу ў запасе. А ў нас – вельмі мала, і, нягледзячы на гэта, рукапісы нашы дзесяцігоддзямі ляжаць у судовых актах, у пастарунках, у следчых аддзяленнях і ў розных сховах, нават – астрожных.
Цяжка пісаць вечарамі пасля працы. Думкі цяжкія, як валуны.