Прыбягала Тэкля. У яе далёкіх сваякоў памерла малое. Тэкля была на пахаванні. Калі вярнулася з магільніка, расказвала – сястрычка памёршай суцяшала сваю маці: "Не плач… Зосьцы на тым свеце будзе весела: я ёй паклала ў дамавіну сваю лепшую ляльку…". I калі ўбачыла, што маці яшчэ горш залілася слязамі, і сама расплакалася.
Начамі крыху пахаладала. Нават вокны пачалі пацець.
За парогам – восень. У садзе вецер атрасае пераспелыя ранеты. Да поўначы сяджу пры вогнішчы на сенажаці, дзе пасвяцца коні.
16/VIII
Рана растрасаў гной, потым абіваў жыта на насевак, а вечарам пілавалі з бацькам на дровы вывернутую апошняй навальніцай старую з дзятлавымі і шаршнёвымі гнёздамі елку, што ляжала, перагарадзіўшы дарогу ў Барсукі. Дзед капае новыя ямы пад яблыні. У вольную хвіліну і я яму памагаю ў гэтай рабоце. Работа марудная і цяжкая, бо зямля камяністая і гліністая. Трапляецца такая цвёрдая, што і рыдлёўка не хоча браць.
– Не знаю, ці дачакаюся я з гэтых прышчэпаў яблыкаў? – быццам сам у сябе, пытае стары.
Учора ў адной з такіх ям ледзь не прываліў яго велізарны валун, пад які дзед рабіў падкоп, каб глыбей схаваць у зямлю, бо вельмі ён перашкаджаў падчас арбы і баранавання. Ледзь паспеў стары выскачыць з ямы. Часта ў гэтыя ямы, як у пастку, трапляюць палявыя мышы, яшчаркі, жукі… Восенню, пакуль саджаць дрэвы, вецер пазаносіць іх лістападам, часамі аж да берагоў паналівае дажджавой вады.
17/VІІІ
Хадзіў у Мядзела на пошту і ў гміну. Вяртаўся позна ноччу. Здаецца, увесь час за плячыма чуў, як скрыпеў на зорным шляху Вялікі Воз – гэты цыганскі фаэтон. У цемені Ліпаўскага бору ногі чапляліся за карэнне сосен, за стому і сон. Каб не будзіць дамашніх, у хату ўлез праз акно, якое было толькі прычынена. Трэба запісаць, каб зберагчы некалькі крошак з нашага фальклору, пакінутых учора дзедам за абедзенным сталом:
Не кідай хлеба, каб ён цябе не кінуў.
Хто часта каня мяняе, у таго хамут гуляе.
А гэта – дарожная сцэна:
– Скажы, панок, колькі будзе да Мядзела?
– Да Мядзела, міленькі, пяць вёрст, а для таго лайдака, што паехаў і не прывітаў мяне, дваццаць пяць вёрст.
19/VІІІ
Цікава, колькі нашых беларускіх кніг перакладзена на замежныя мовы? Відаць, вельмі мала. Бо і для перакладаў – як гаворыць К. Гамсун – выбіраюць краіны, а не літаратуры. Нарзшце атрымаў № 75 "Сігналаў", дзе змешчана некалькі і маіх вершаў, перакладзеных Вайнтраўбам і Яворскім. Нумар адкрываецца цудоўным вершам Я. Пушчы "Да паэтаў Еўропы". З цікавасцю прачытаў артыкулы Дрэмы, Шырмы, Путраманта і асабліва В. Гроша: "Ані кроку далей – гэта замала".
Вайна набліжаецца з Захаду, як навальніца. Гітлер збіраецца напасці на Савецкі Саюз. Толькі перад гэтым стараецца забяспечыць свае пазіцыі ў Еўропе. На чарзе – удар па Польшчы. Грош разблытвае ў сваім артыкуле змяіны клубок фашысцкай палітыкі і стратэгіі. Трывожны і смелы голас перасцярогі. Усе лісты, якія атрымліваю ад сваіх сяброў, поўныя непакою і невясёлых прадчуванняў. Справа ў тым, што ўступаем у паласу падзей пад чужымі сцягамі і без ніякай зброі… Толькі ў маёй Пількаўшчыне – цішыня. Усе заняты працай на полі. Самы разгар сяўбы жыта. Дні стаяць пагожыя. У Нявераўскім загарэлася балота; сіняя паласа дыму нізка сцелецца па зямлі. Некаторыя пабойваюцца, што агонь можа дабрацца да пунек і стагоў сена. На начлезе пачаў пісаць верш "Цень".
Брыдзе заўсёды цень за мной,
Затулены ў пальто і шалік.
Мне сцюдзёна. Асенні рой
Лістоў нясуць рачныя хвалі.
А за балясамі маста –
Агнёў і зораў пералівы.
Дзе б ні спыніўся, ні прыстаў –
Брыдзе за мною цень маўклівы…
20/VIII
В. Скуза прыслаў месячнік "Хлопскі свят" і газету "Чарнэ на бялым" з вершам У. Бранеўскага "Штык да зброі". НапіЬаі апіе регіез!
Вайна ўжо грукае ў вароты. Аб гэтым пачынаюць гаварыць нават палітычныя глухары і сляпцы. Толькі на нашым Парнасе ўсё яшчэ працягваюцца нудныя спрэчкі, далёкія ад надыходзячых падзей. Кожны крытык прапануе свае акляпаныя ва ўсіх газетах тэмы, забываючы, што ў сапраўднай літаратуры не можа быць ніякіх паўтарэнняў. "Упершыню ў беларускай літаратуры" – павінна перастаць быць індульгенцыяй і пропускам на Парнас. Паўтарэнне ўжо вядомага ў мастацтве ў нас магчыма толькі дзякуючы непадрыхтаванасці, неасведамлёнасці нашых чытачоў, сярод якіх многія яшчэ распісваюцца крыжыкамі. Усё гэта адносіцца ў першую чаргу да мяне. Смешна было б мне не знаць аб сваіх недахопах. Паэзія! Без візы будучыні – бяскрылая птушка. Ёсць у Антэ Цэцінео ў вершы "Без цябе" словы, сказаныя пра каханую, якія можна было б сказаць і пра паэзію.
Прыйдзі!
Без цябе я – мора без ветру,
Радасць без крыку, жыццё без смерці.
Прачытаў Я. Івашкевіча "Лета ў Наане". Камедыя, поўная драматычнага напружання. Некаторыя з крытыкаў дакараюць аўтара, што сапсуў ён гэту рэч эратызмам, брудам надзённага жыцця… Усё гэта глупства! Я. Івашкевіч не баіцца дысанансаў, спраў балючых, "непрызваітых". Ён іх не абыходзіць і ў гэтым сваім творы, напісаным – як і ўсё, што выходзіць з-пад яго пяра, – па-майстэрску.