За апошнія ночы прачытаў Г. Маляпарта "Легенда Леніна", Сланімскага "Збор твораў", З. Ундсет "Алаф сын Андуна".
12/ІХ
Пазычыў аповесць Стасько, якім тут зачытваецца ўся гмінная інтэлігенцыя. Дарэчы, ніхто, здаецца, не прасачыў, чаму такія кнігі часамі карыстаюцца надзвычайнай папулярнасцю ў чытачоў.
Ездзіў у Крывічы па лякарства для маці, якой зноў дакучае раматус. Конь, пасля арбы, памалу цягнуўся шырокім і пыльным, зрытым калдобінамі, сваткаўскім гасцінцам. Якія высокія выраслі некалі пасаджаныя тут намі, школьнікамі, бярозы! Заслухаўшыся ў іх шум, я і не заўважыў, як мінуў Азярко і заглыбіўся ў бор, не заўважыў і хмары, якая густой сеткай дажджу накрыла мяне, сосны і сівыя курганы-валатоўкі. Пад густым парасонам хваіны я мусіў спыніць каня і перачакаць, покуль сцішыцца дождж. У галаву лезлі нейкія фантастычныя вобразы, навеяныя маўклівасцю гэтых курганоў, у якіх спіць далёкая мінуўшчына, гісторыя нашай зямлі… Помню, калі вучыўся ў Сватках, мы хадзілі раскопваць гэтыя курганы. У адным – знайшлі косці, іржавую сякеру, меч, у другім – прыгожыя бурштынавыя пацеркі. Зараз многія з гэтых курганоў разараны, толькі ў сасняку, перад Гарадзішчам, яшчэ некалькі дзесяткаў іх дажывае свой век. Паміж сосен неспадзявана з’явілася старэнькая бабка з кошыкам баравікоў і знікла ў шуме і ў цемені ядлоўцаў.
Дождж пачаў драбнець. I, можа, гэту вестку лясным жыхарам дзяцел нястомна выстукваў на прыдарожнай сасне.
У Крывічах каля рэстарана сустрэліся мясцовыя палітыкі.
– Пане, немцы пры сустрэчы з нашымі "Ласямі" не ведаюць, куды ўцякаць… Нашы зусім разбамбілі Берлін.
– А вы чулі? Англічане высадзіліся ў Гдыні.
– Пасля затаплення "Атэніі" і Амерыка не будзе маўчаць.
– Не з тымі швабы задзёрліся… Нашы ў Прусіі…
– Французы праламалі і здабылі лінію Зігфрыда…
Я толькі заўчора пачуў, што Францыя і Англія абвясцілі немцам вайну. Няўжо англічане паспелі ўжо высадзіцца ў Гдыні? Ноччу праслухаў па радыё выступленне прэзідэнта горада Варшавы Старжынскага. Невясёлыя былі яго заключныя словы: "Варшава… будзе змагацца…".
14/ІХ
Знайшоў у чарнавіках стары верш "Кожны дзень шукаюць маю песню", напісаны яшчэ ў 1930 годзе. Перш думаў спаліць яго, а потым вырашыў перапісаць і захаваць на памяць, як гэта робяць археолагі, знайшоўшы ў раскопках нейкую старую ржавую матыку ці каменную сякеру.
Зноў нашы хутары наведала паліцыя. Адзін з паліцыянтаў заехаў да нас, быццам напіцца вады. Я вынес да студні нашу старую медную, зробленую з гільзы снарада, конаўку.
Пацікавіўся прадстаўнік улады, ці не збіраюся я куды ехаць.
– А куды і чаго ехаць у такі час? – адказаў я.
Колы веласіпеда і боты паліцыянта былі ў гразі.
Відаць, нечага блукаў па нашых пружанскіх сцежках, бо толькі там яшчэ не высахлі калдобіны.
Вечарам пад яблынямі назбіраў некалькі кошыкаў ападу і высыпаў у пуні на сена. З пахам мурагу змяшаўся пах мундэраў, цітавак, антонавак. Праз адчыненыя вароты на гэты хмельны пах роем ляцяць асвянкі. Толькі звон у пуні.
Зноў удалося вывудзіць з дзедавай гавэнды некалькі прыказак:
Доўг не раве, а спаць не дае;
Павер босы ходзіць;
Паміраць збірайся, а жыта сей.
Цэлы дзень нашу ў сабе, як стрэмку, пачатак і канец верша "На пахаванні".
Хаваюць салдат у Судэтах,
Іх труны цяжкія, як зрубы,
Вязуць на гарматных лафетах;
Галосяць мядзяныя трубы.
Каб мёртвыя не пракліналі
Вас, што іх на смерць павялі, –
больш сыпце на раны медаляў,
На вусны – маўклівай зямлі!
Запісваю пачатак яшчэ аднаго верша, навеянага сустрэчай з Балтыкай.
Мора! Вось калі сустрэліся з табой мы,
Хоць пра гэту стрэчу марылі не раз.
Толькі мала было дзён у мяне вольных,
I табе было далека плыць да нас.
Як я рад, што бачу ў сіняве высокай
Крылы чаек, як сустрэчныя сцягі,
I твайго прыбою чую вольны рокат,
Абдымаю твае хвалі, берагі…
Відаць, цяпер не пазнаў бы ні спаленай і разбуранай фашыстамі Гдыні, ні маляўнічых берагавых дзюн, зрытых акопамі, усеяных магіламі. На хвалях Рашынскай радыёстанцыі пачалі немцы перадаваць свае камунікаты. Няўжо Варшава пала?
15/ІХ
Даўно не сустракаўся з героямі сваёй паэмы. Вайна, напэўна, змусіць унесці некаторыя карэктывы ў іх прыгоды, а можа, прыйдзецца нанава перапісаць і ўсю паэму, у якой вельмі марудна разгортваюцца падзеі. Зараз усё больш і больш бачу недахопаў у яе кампазіцыі. А найбольшая цяжкасць – гэта сказаць у сваім творы праўду аб нашым жыцці, без чаго ці мае якую-небудзь вартасць паэзія, калі яна прэтэндуе на нешта большае, чым забыццё.
Прыйшла паштоўка ад Лю, з якой даведаўся, што яна атрымала мае новыя, высланыя ёй вершы. З дому нікуды мне выязджаць не раіць. На маё досыць наіўнае пытанне аб канцы вайны піша: "Думаю, што вайна кончыцца тады, калі будзе знішчаны Гітлер і ўвесь яго фашысцкі зброд". Напісаныя ёю гэтыя газетныя радкі сёння здаліся мне такой глыбокай праўдай, якую яшчэ нямногія ўсведамляюць. У канцы піша, што будучыня залежыць ад нас. Толькі якая перад намі будучыня? Я некалькі разоў перачытаў гэту паштоўку і падзівіўся, што на невялічкай картцы паперы яна змясціла шмат для мяне цікавых вестак і яшчэ хапіла месца пажурыць мяне, што са спазненнем адказваю на яе лісты.
16/ІХ