Раніцай прыляцела сваткаўская паліцыя рабіць вобыск. Перавярнулі ўсё гумно, хату і гарышча. Нават у катухах перапаролі штыкамі кулі саломы, леташняе азаддзе і мякіну. Доўга капаліся ў маіх паперах. Потым дасталі з шуфляды, з’едзенай шашалем, кульгавай самаробнай шафы жменю каляровых іконак, аб існаванні якіх ужо даўно ўсе забыліся. Доўга не маглі разабраць размашысты надпіс на "Старым завеце": "В молитвенную память от монаха Иосивалона, 1912 г., 1 августа". Што за дзіўнае імя? Гэты Іосівалон, здаецца, быў далёкім сваяком маёй бабкі, ад якой я чуў, што ён пехатой хадзіў у Іерусалім. Сярод розных матузоў, клубкоў, пачынкаў, цэвак, гузікаў і бірак ляжаў падораны гэтым багамольцам і невялічкі драўляны крыжык "са святога кіпарысавага дрэва". Старыя калісьці былі дужа набожнымі. Дзед нават устанавіў дома сваёй воляй некалькі святочных дзён. Толькі ў вайну, калі пабачыў усе яе жахі, і асабліва пасля смерці цяжка кантужанага на нямецкім фронце дзядзькі Ціхана, усумніўся ў існаванні Бога і яго справядлівасці. Гэта можна было заўважыць і па тым, як з кожным годам усё больш станавіўся пустым чырвоны кут у нашай хаце, дзе некалі красаваўся цэлы іканастас.
Амаль да вечара паліцыя ператрасала ўсе закануркі. А знайсці ёй удалося толькі выцертую і палатаную паляўнічую дзедаву торбу, дзе было са жменю пораху, на дзесятак набояў – шроту і некалькі манкоў на птушак.
– А дзе стрэльба, стары?
– Была і стрэльба, але вайной у мяне яе забралі, – адказаў дзед, у душы цешачыся, што не знайшлі яго дапатопнай пестуноўкі.
Калі паліцыя паехала, стары толькі шкадаваў, што прапаў яго порахавы рог. I сапраўды па-майстэрску быў ім зроблены гэты рог: выпрастаны, выгладжаны, з прыгожым арнаментам і вечкам. Шылаваты канец рога быў падобны на раскрытую дзюбу качкі, з якой сыпаўся порах.
30/VIII
Па вушы закапаўся ў грамадскую прэсу: "Беларуская ніва", "Беларуская справа", "Наш голас", "Наша справа"… Раблю выпіскі. Можа, некалі прыдадуцца. У беларускім музеі знайшоў велізарныя залежы матэрыялаў, надзвычай цікавых для пісьменніка, гісторыка.
Каля пасрэдніцтва працы на вуліцы Субач сабралася бясконцая чарга беспрацоўных. Я памалу прайшоў міма яе, прыглядаючыся, – думаў, можа, пабачу знаёмых з чыгункі, спіртзавода, алейнай фабрыкі, рабочых, якіх, чуў, апошнімі днямі звольнілі з працы. На другой старане вуліцы круцілася некалькі шпікоў і паліцэйскіх. "Часамі пагарды" мы ахрысцілі нашу эпоху – эпоху крызісаў, чалавечага прыніжэння, бяспраўя, фашызму… А можа, гэта яшчэ не самы горшы час? Якую назву тады дамо наступнаму – яшчэ больш змрочнаму? Не знаю, якая будзе наша будучыня, але, напэўна, нашай мінуўшчыне і сучаснасці ніхто не будзе зайздросціць.
У браме нечага плакала малая замурзаная дзяўчынка. Нехта, пэўна, яе пакрыўдзіў ці, можа, згубіла сваю маці.
Чамусьці гэты плач доўга звінеў у маіх вушах, нават тады, калі я апынуўся на шумнай Вялікай вуліцы, на забітай гандлярамі, галаслівай і мітуслівай Нямецкай.
7/ІХ
Зайшоў да сваіх знаёмых на Новым Свеце, а ў іх – вяселле. Нехта з гасцей прыцягнуў стары грамафон, і пад яго ўсе пачалі танцаваць. Жаніх – К. не так даўно выйшаў з астрога. Мы разам з ім вучыліся на тэхнічных курсах. Харошы хлопец.
Нявесту яго я калісьці сустракаў у Навасвецкім гуртку Таварыства беларускай школы, дзе яна, здаецца, працавала бібліятэкаркай. Я атрымліваў ад яе творы Сінклера, Барбюса, Ралана, навінкі савецкай літаратуры. К. абяцаў перадаць мне некалькі новых вершаў. Можа, удасца іх дзе надрукаваць, хоць яны, казаў, амаль усе крамольныя.
Ва ўчарашнім нумары "Кур’ера віленскага" змешчан крытычны артыкул аб выступленнях Я. Коласа, М. Клімковіча і А. Александровіча на з’ездзе савецкіх пісьменнікаў у Маскве. Артыкул злосны. Відаць, нехта пісаў яго з санацыйных ці хадэцкіх кругоў, схаваўшыся пад лацінскай літарай "ф", бо сама газета да гэтага часу амаль зусім не цікавілася беларускімі справамі. I раптам…
Позна апусцелымі вуліцамі вяртаўся на сваю кватэру. Толькі на Каляёвай пад засенню старых таполяў сланяліся прастытуткі, ды пад Вострай Брамай клен-чыла некалькі багамольцаў. Бледнае святло ліхтароў поўзала па іх нахіленых плячах, па маўклівых сценах касцёла і праваслаўнага манастыра, па рэкламных афішах кіно, сярод якіх выглядала пачварная маска Франкенштэйна. Ноч цёмная. Толькі рэдкія зоры мігцелі на небе, быццам рэшту падзяўблі журавы, адлятаючы ў вырай. Учора, калі быў на Антокалі, неспадзявана пачуў іх курлыканне. I не было ніводнага чалавека, каб не спыніўся і не правёў іх развітальным позіркам.
15/ІХ