Усяго некалькі дзён засталося да Новага года. Не знаю, дзе і як буду яго сустракаць. Бо мой Дзед Мароз – у сінім паліцэйскім мундзіры, з трохзначным нумарам на шапцы – учора прыходзіў правяраць, што я раблю. Ці не збіраецца пан пракурор на маю навагоднюю ёлку павесіць некалькі сваіх артыкулаў? Трэба будзе перапісаць усе новыя вершы і папрасіць каго з нашых віленскіх старажылаў прыхінуць іх ад нядрэмнага вока маіх дакучных апекуноў. П. раіў мне выехаць на пару тыдняў у Пількаўшчыну. Відаць, заўтра крануся ў дарогу. I так, трэба ехаць дамоў, каб падрамантаваць здароўе, вопратку, боты. Добра было б, каб у заезным двары мне ўдалося знайсці транспарт знаёмых купцоў і на ім дабрацца да Крывічоў ці да Мядзела.
Вецер круціць снег над дахамі горада. Можа, будзе адліга?
30/ХІІ
Пішу нарыс пра лесарубаў, пра іх катаржную працу. Пішу на польскай мове, каб хутчэй прабіўся наш голас у шырокі свет. Э. Ажэшка лічыла Д. Конрада здраднікам за тое, што ён пісаў на англійскай мове. Тут яна яўна, як кажуць, перагнула палку. Праўда, Д. Конрад, пакінуўшы мову бацькоў, з якімі ў свой час пакутаваў у сібірскай ссылцы, пакінуў і свой народ у самыя цяжкія гады яго паднявольнага жыцця. Дзіўныя і загадкавыя гэтыя старонкі біяграфіі аўтара "Негра з "Нарцыса", "Лорда Джыма", "Настрома".
Запісваю, каб не забыць, выказванне С. Буднага аб мове: "Глупствам з’яўляецца пагарджаць мовай адной краіны, а словы другой узносіць пад нябёсы".
Узяўся за верш "Апошняя старонка" – верш пра летапісца.
Вось і вечар наступае.
Час канчаць мне
Завітушкамі ўпрыгожваць пергамент,
Над учынкамі славутымі маліцца,
А над справамі ганебнымі журыцца.
Запішу вось толькі: "Сёння днём у Супраслі
3 града Слуцкага мітрапаліт прыслаў нам
Неўгамоннага ігумена Сімона,
Несусветнага распусніка, п’янчугу,
Што прывёз з сабой заместа кніг набожных
Два бачонкі акавіты і рушніцу.
П’яны, злез з фурманкі, не перажагнаўся.
На крыжы манастыра варон убачыў –
I давай па іх паліць, аж на званіцы
Рэха доўга языкі званоў хістала.
Недарма мітрапаліт напамінаў нам,
Што з нячыстай сілай знаецца ігумен.
Вось чуваць, як за сцяною чортам скача,
Як "Лявоніху" спявае трубным басам,
Аж дрыжаць скляпенне, вокны нашых келляў.
Гэта пісана ўсё ў Супраслі славутым,
У год тысяча пяцьсот трыццаць чацвёртым,
Рукой Сенькі – дзяка божага з-пад Клецка".
А на полі пачынае разгульвацца завея. Ад ветру калышуцца павешаныя пад свірнам абаранкі – скруткі лыка і заточанае пад страху касавішча, паскрыпваюць ключы, столь, быццам па іх нехта ходзіць, а ў коміне чорт іграе на дудцы. Вечарам па нейкай справе да бацькі прыйшоў Янук Чарняўскі. Казаў, на вечарынцы ў Крыжаноўцы аднаму ўлану, які прыехаў у водпуск і, падпіўшы, задзёрся з хлопцамі, паламалі скабы і шаблю. Паліцыя ледзь жывога павезла яго ў Мядзела, а з Мядзела – у Вілейку. Невядома, ці адрамантуюць яго.
Неспадзявана, калі ўжо ўсе спалі, прыехаў з літаратурай Макар Хацяновіч. Я запрапанаваў яму пераначаваць, але ён не згадзіўся. Вярнуў пазычаны наган № 46847, даў крыху перадыхнуць каню і зноў крануўся ў дарогу. Я правёў яго да грэблі. Добра, што да раніцы завея зараўняе ўсе сляды і палазіны.
31/ХІІ
Абуўшыся ў кнатовыя лапці, сёння з бацькам пратоптвалі дарогу ў Нявераўскае, дзе восенню расчысцілі новую дзялянку пад сенажаць і адкуль трэба было вывезці дровы і некалькі старых, дуплаватых альховых калод для лежакоў. На балоце ўзагналі беляка. На высокім востраве, на адной з бяроз, як павешаныя шапкі, сядзела некалькі цецерукоў. Нізкая паласа зары ляжала на хмызняках. I здавалася, яны гараць і не згараюць у яе агні. Снег шмат дзе быў расшыты сцежкамі слядоў ласак, мышэй. Яны як неспадзявана з’яўляліся, так неспадзявана і абрываліся каля нейкага ламачча, быццам западалі пад зямлю. Каля пунькі – здвоеныя сляды зайца і лісіцы, якая, відаць, тут палявала. Цішыня. Толькі ў лесе – перастук дзятлаў ды ціхі шорах нашых крокаў. А ісці ўсё цяжэй і цяжэй. Месцамі ногі правальваюцца ў прэліны, абросшы снегам і лёдам, становяцца цяжкія, як ступы.
Змораныя, прывалакліся дамоў.
Калі маці гатавала вячэру, я папрасіў, каб яна пераказала мне народную польскую песню, якую спявалі ў яе роднай вёсцы – Задубенні. Песня гэта – дыялог ашуканай дзяўчыны і хлопца, які абяцаў, але не хацеў браць яе замуж, – відаць, нарадзілася ў тым каталіцкім асяроддзі, дзе часта ўжывалася своеасаблівая, густа запраўленая беларусізмамі, польская мова.
– Nieszczesliwy ten dzioneczek, –
Oj, boza moj!
Gdy stracilam swoj wianeczek, –
Oj, boza moj!
– Nieszczesliwe te poduszki, –
Oj, boza moj!
Gdzie ja jadlam slodkie gruszki, –
Oj, boza moj!
– Kiedy debzie chlopiec ladny, –
Oj, boza moj!
Kupie pas jedwabny, –
Oj, boza moj!
Далейшых слоў мне запісаць не ўдалося, бо маці паклікалі ў хлеў, дзе пачала цяліцца карова. Я адзін застаўся ў хаце пільнаваць зялезнік з бульбай, які, абняты вясёлым полымем, пачынаў ужо закіпаць. Дровы былі яловыя, сухія, траскучыя. Калі такія дровы гараць, у нас кажуць: нічога не трэба пракідаць, бо ў страве і так будзе поўна скварак.
1936
2/I