Растапіла сонца мклівасць сочна-раннем…
Хоць я і сам яшчэ не магу выбрацца з цянётаў падобнай "прыгажосці", але пачынаю ўжо яе ўспрымаць як пародыю на сапраўдную паэзію. Для "Беларускага летапісу" абяцаў напісаць артыкул пра П. Труса, але, відаць, адмоўлюся, бо хто захоча друкаваць мае ерэтычныя думкі і пачынаць баталію з усімі прысяжнымі крытыкамі.
Паэзія наша ўсё яшчэ развіваецца ў нейкай самаізаляцыі ад усіх сучасных авангардысцкіх напрамкаў, якія адмовіліся ад старых рыфмаў, дакучнай меладыйнасці, кананічнай логікі развіцця вобразаў. Трэба будзе пазнаёміцца з творчасцю Пайпера, з якім многія віленскія польскія паэты носяцца як з пісанай торбай. Мяне цікавіць не перайманне, а тое, што яны адкрываюць новага. Бо ўрэшце ад гэтага будзе залежаць жыццяздольнасць таго ці іншага напрамку ў літаратуры, мастацтве, музыцы. Адно мне здаецца, што прадстаўнікі авангарда замала ўдзяляюць увагі ідэйнай старане. Можа, наша гісторыя выхавала нас такімі "абмежаванымі", але для нас сапраўдная авангардная літаратура перад усім мусіць быць рэвалюцыйнай.
У Зосі пазычыў "Сцежкі-дарожкі" М. Зарэцкага. Дамоў вярнуўся позна. Доўга, пад брэх сабак, грукаў у дзверы, пакуль не адчыніў іх, прачнуўшыся, Сашка. На стале ляжала запіска ад Л., які, толькі што вызваліўшыся з астрога, заходзіў мяне наведаць. Шкадаваў, што не дачакаўся мяне – мусіў спяшацца на цягнік. Перадаў прывітанні ад таварышаў, якія засталіся яшчэ сядзець у цытадэлі Святога Крыжа. Хто ж там з маіх сяброў застаўся? I трэба ж мне было спазніцца прыйсці! Столькі часу не бачыліся і сёння размінуліся. На вакзал ісці яго шукаць – позна. Ужо другая гадзіна ночы. I цягнік яго – на Гродна – даўно адышоў.
19/ІV
Вуліцы Львова зноў афарбавала кроў рабочых, у якіх страляла паліцыя: 8 чалавек забітых, каля сотні раненых… Накідаў для "Нашай волі" верш "Вянок", прысвечаны гэтай трагічнай падзеі. Бачыўся з літоўскімі таварышамі. Расказвалі, што польскі ўрад прыступіў да ліквідацыі ўсіх культурна-асветных арганізацый. Тое самае і ў нас.
Ой, каб я была сівая зязюля,
То б умела кукаваці,
Паляцела б я па цэлым свеце
Бацьку, маці шукаці…
Трэба будзе запісаць гэту песню ад сваёй маці, а ад бабкі даведацца, як яна без ніякіх лагарыфмічных табліц можа на некалькі год наперад вылічыць, калі і ў які дзень будзе любое свята. Яшчэ і мой бацька нешта падобнае патрафіць. Часамі за сталом як пачнуць яны вылічаць, я толькі дзіву даюся. Бывае, дзед у іх пытае: "Дык у які дзень Пятро? А Ілья?"
Сёння крукам сядзеў і выпраўляў раней напісаныя вершы, скарачаў іх, дапрацоўваў. Хоць, можа, на старыя вершы і шкада марнаваць час. Столькі яшчэ чакае новых тэм, столькі ў алфавіце паэзіі прапушчаных мною літар. Трэба працаваць і працаваць, каб хутчэй стаць незалежным і самастойным. Чытаю У. Бранеўскага "Ветракі", "Тры залпы". Падабаюцца мне гэтыя бунтарныя і суровыя вершы. Агулам, у паэзіі мне падабаецца ўсё, што я яшчэ не ў сілах стварыць сам.
Вечарэе. Прыйшла з працы дачка гаспадыні – Оля, якая працуе ў цырульні, а следам – яе сяброўка, прадаўшчыца з магазіна Фэрлічкі. Дзяўчаты збіраюцца ў кіно, на нейкі стары фільм з іх любімым артыстам – Рудольфам Валянцінам. Разам з імі ідзе і іх госця – прыгожая шляхцянка з ваколіц Смаргонаў. Мы з Сашкам аж збаранелі ад здзіўлення, пабачыўшы такую засцянковую красуню. Яна, здаецца, збіраецца выходзіць замуж. У Вільню прыехала, каб сёе-тое купіць на вяселле.
25/IV
Занёс у "Нашу волю" пераклад з польскай мовы на беларускую пісьма Рамэна Ралана аб антысемітызме.
"…О ты, Польшча Міцкевіча, якая так шмат цярпела, не маеш права прычыняць боль…". Баюся, што гэту Польшчу, у руках у якой кастэт і палка, а ў мазгах – бацылы фашысцкай свастыкі, такія лірычныя пасланні не пераканаюць і не стрымаюць ні перад якім злачынствам.
Па дарозе купіў апошні нумар "Аблічча дня" і заглянуў у Галоўную ўправу Таварыства беларускай школы. Стары Паўловіч пазнаёміў мяне з надзвычай Цікавым і інтэлігентным селянінам з-пад Клецка Язэпам К. Яго паслалі аднавяскоўцы, каб даведаўся, што трэба рабіць, каб у іх вёсцы замест польскай пачатковай школы адкрылі беларускую, і каб ён прывёз сотні дзве дэкларацый, неабходных для гэтага.
– За падаткі секвестратары і паліцыя забралі ў нас усё, што ацалела з вайны, – казаў ён, упакоўваючы атрыманыя ад Паўловіча бланкі, кнігі. – Зараз паны адбіраюць ад нас мову, а з мовай і нашу будучыню – нашых дзяцей.
Словы яго – трагічныя і праўдзівыя – здаліся мне крыху кніжнымі. Я пацікавіўся яго біяграфіяй, і мне стала зразумела: удзельнік грамадзянскай вайны, потым быў у "Грамадзе"…
– А грамаце вучыўся там, дзе ўсіх нас вучаць паны, на Лукішках, – закончыў ён, развітваючыся з намі.
Чуваць, кожны дзень паліцыя экспартуе палітвязняў у канцлагер Бярозу. Сёння Сашка Мажуц абяцаў мяне пазнаёміць з рабочымі, якія працуюць на ўмацаванні берагоў Віллі.
27/IV
Толькі што вярнуўся з "Дыскусійнага клуба", дзе з дакладам "Аб становішчы людзей працы ў Польшчы" выступіў Л. Грабоўскі, а ў спрэчках – Ендрыхоўскі, Путрамант, Скуз… Д. абяцаў мне даць апошнія нумары "Rundzau" і на польскай мове парыжскія "Ведамасці".