У дарозе разгарэліся спрэчкі на тэму Народнага фронту ў Польшчы і ўдзелу ў ім нацыянальных меншасцей, аб ролі мастацтва і літаратуры ў жыцці… Больш за ўсё здзівіла нашых ідэйных праціўнікаў, што студэнт духоўнай акадэміі К. стаяў на старане левых і ў спрэчках паказваў сябе глыбокім знаўцам марксісцкай філасофіі і літаратуры, чым не маглі пахваліцца апаненты. Як Паўлік знайшоў гэтага даўгалыгага, як тычка, і надзвычай цікавага чалавека? На адным з прывалаў ён прызнаўся мне, што ў духоўную акадэмію падаўся таму, што ва універсітэце не было за што вучыцца, а там далі стыпендыю ды памаглі крыху падлячыць сухоты – хваробу, якая ўжо некалькі год яго мучыць.
Сапраўды, выгляд у яго быў неважнецкі. Кожную ноч кашаль доўга не даваў яму заснуць. К. нават не пайшоў з намі купацца, хоць было горача і ўсе мы яго ўгаворвалі акунуцца ў свежай бруі Нёмана.
Дык вось ён, наш прыгажун Нёман, апеты ў столькіх песнях, легендах, паданнях! I я яго часта ўспамінаў, хоць толькі сёння змог з ім легальна і па-сапраўднаму пазнаёміцца. Добра, што аж да Шчорсаў будзем ісці яго берагам, бо так хацелася б на яго палюбавацца і пры сонцы, і пры зорах, і на золку, і на змярканні…
17/VII
Толькі пад самы поўдзень мы дабраліся да першых пералескаў, якімі пачынаецца Налібоцкая пушча. Яна непрыкметна ўцягвала нас у сваю ўсё большую і большую засень, зялёную глыбіню і цішыню. I мы не агледзеліся, калі знікла неба і над намі ўзняліся дрымотныя кроны мачтавых сосен. Праўда, нетра хутка скончылася, і неспадзявана пачаліся прасекі – адна, другая, трэцяя. I так да самай Кромані. Мы ўсе, уражаныя, моўчкі ішлі праз гэтыя высечаныя дзялянкі, як праз магільнік. I балюча і крыўдна было глядзець на гэта варварскае знішчэнне велічнай пушчы: толькі навокал возера – каб не абмялела – было пакінута крыху некранутага лесу. Пад вечар мы спыніліся каля сядзібы лесніка і папрасіліся на начлег. Ён досыць гасцінна прыняў нас, нават дазволіў пакарыстацца яго лодкай. Пакуль некаторыя з удзельнікаў пайшлі ўладкоўвацца ў пуні, рыхтаваць вячэру, мы выехалі на возера. Каля трыснягоў заўважылі некалькі дзікіх качак. Яны нават не ўзняліся, калі мы зусім блізка падплылі да іх, а нырнулі і выйшлі з другога боку нашай лодкі. I так паўтаралася, пакуль нам не надакучыла ганяцца за імі.
На другім баку возера, быццам гуляючы ў хованкі, то ўспыхваў, то пагасаў агонь кастра. Хто яго там распаліў? 3 трысця пачала выпаўзаць густая імгла. Яна нізка слалася па вадзе, па карэннях дрэў, абдымаючы іх камлі. Пакуль дайшла да нас, нам здавалася, што пушча ўзнялася і вісіць паміж цёмнай, роснай зямлёй і яшчэ не астылым ад вячэрняй зары небам.
19/VII
Учора пабывалі ў Любчы і Нягневічах. Думаў, можа, каго сустрэну са сваіх старых сяброў. Але, відаць, бурны вецер падзей, які тут бушаваў усе гэтыя гады, паразганяў іх па астрогах і па розных дарогах таго і гэтага свету.
У Навагрудку наведаў на гары Міндоўга руіны замка, з якіх адкрываецца рамантычная мінуўшчына і невясёлая, непрыветная сучаснасць. Да цягніка ў мяне было шмат часу, і я пайшоў блукаць па крутых і гарбатых завулках Навагрудка. Відаць, калісьці гэта быў ціхі і ўтульны гарадок. Амаль такі ён і цяпер застаўся, хоць лёс даў яму як засцянковаму шляхціцу неспадзявана павышэнне – зрабіў яго ваяводскім цэнтрам. I зараз ён – цераз сілу – стараецца быць не горшым ад іншых. Пакуль што яму ўдалося пабудаваць не горшую, як у іншых, турму, даць прыстанішча не горшай, як у іншых, а нават больш азвярэлай плойме паліцыі і шпікоў і незлічонай ардзе чыноўнікаў.
Бывай, Навагрудак! Я знаю, што, не зважаючы на часы пагарды, тут жыве шмат і харошых людзей, якія заўсёды гатовы падзяліцца з кожным, як дзяліліся і са мною, сваім цяплом і хлебам, сваімі думкамі і надзеямі на лепшую будучыню.
20/VII
Вярнуўшыся са сваёй турысцкай вандроўкі, ад дзядзькі Рыгора даведаўся, што цэнзура канфіскавала мой зборнік "На этапах".
Забег у бібліятэку Беларускага музея, дзе пазычаў некалькі фальклорных зборнікаў. М. паказала мне цікавы сшытак Дубяйкоўскага: "Пагаворкі". Я, захапіўшыся, так і не змог адарвацца ад гэтага рукапісу, пакуль не прачытаў і не перапісаў у свой блакнот з паўсотні яго пагаворак. Шкада, што ў нас няма ніякіх сродкаў, ніякіх магчымасцей выдаваць такія
рэчы.
Сустрэўся з Гарасімам. Нейкі ён сёння быў сумны і задумны.
Я яму расказаў пра падарожжа па Навагрудчыне, пагаварыў пра розныя іншыя справы. Неспадзявана ён запытаўся, што я ведаю пра Кастуся Каліноўскага.
– Пацікаўся больш гэтым героем, – параіў мне. – Трэба адбіць яго ў хадэкаў. Каліноўскі – не іх святы, і дарма яны лезуць да яго ў сваякі.
Калі развітваліся, ён падарыў мне сваю ручку-самапіску фірмы "Пелікан". Пажадаў мне напісаць шмат харошых твораў, у тым ліку – і пра Кастуся Каліноўскага. Мы разам з ім выйшлі на вуліцу. Я некалькі хвілін пачакаў пад брамай, пакуль сціхлі ўначы яго крокі, а потым і сам паплёўся на сваё далёкае прадмесце Новы Свет. Цікава, чаму яго так назвалі? Хутчэй яго можна было назваць "Тым светам", бо нідзе не было столькі магільнікаў, як на гэтым прадмесці.