Мне ўжо даўно карціць узяцца за тэму Парыжскай камуны, хоць пасля У. Бранеўскага справа гэта – не з лёгкіх. Цікава, чаму аўтар "Парыжскай Камуны" мала ўдзяліў увагі яе герою – генералу Дамброўскаму, яго трагічнаму лёсу (некаторыя падазравалі, што ён здраднік, а калі загінуў, версальцы знішчылі яго магілу, а група Чартарыцкіх нават выраклася яго). Шкада, што сярод камуністаў ніхто з нас не ведае прозвішчаў нашых землякоў, хоць іх у той час нямала было ў Заходняй Еўропе і ў Парыжы.
10/VIII
Зноў "Наша воля" выйшла з белымі плямамі. Больш палавіны матэрыялаў на першай і другой старонках у № 11(12) зняў цэнзар. Канфіскаваны перадавая Паўліка "Супольнымі сіламі да супольнай мэты", артыкул Р. "Мы за абарону міру", інфармацыя П. "Як ідзе школьная справа" і мой верш.
На першай старонцы засталася толькі, перадрукаваная з "Работніка", "Адозва Сусветнага кангрэсу міру".
А ў Іспаніі ўсё шырэй разгараецца полымя грамадзянскай вайны.
Надрукаваў у гэтым жа нумары сваю заметку аб патрэбе арганізацыі Саюза беларускіх пісьменнікаў.
* ЛОПП - Ліга обороны поветшнэй паньства (Ліга супраць паветранай дзяржаўнай абароны).
14/VIII
Збіраючы адрасы для нашай прэсы, сёння з Макарам Хацяновічам абышлі Задубенне, Каранішачы, Пузыры. Наведалі многіх былых членаў гурткоў Таварыства беларускай школы. Макар расказваў пра аднаго знаёмага солтыса, які звяраўся яму, што зноў камуністы пачалі арганізоўваць свае ячэйкі, выпісваюць і чытаюць свае газеты. А сяляне гоняць самагонку, сеюць, хоць і забаронена, мультан, ужываюць, хоць таксама забаронена, замест сярнічак самаробныя запальнічкі і зусім перасталі хадзіць у царкву і ў касцёл. "Не ведаю, пане Хацяновіч, пры такіх парадках ці дажывём мы з нашай дзяржавай і да каляд". Не ведаў, ёлупень, што яго субяседнік усё робіць, каб толькі наблізіць тэрмін гэтых каляд.
Блукалі мы па нейкіх імшарах, пераходзілі па кладках з паваленых бяроз, праз свежыя вырубы, дзе толькі зрэдку стаялі старыя сяменнікі.
Развітваючыся з Макарам, я пакінуў яму матэрыялы, звязаныя з падрыхтоўкай Сусветнага кангрэса міру ў Парыжы, і свой канфіскаваны цэнзурай зборнік "На этапах". Са мной была яшчэ прывезеная з Вільні цэлая пачка кніг (Жэромскі, Крагельская, Кадэн). У самы поўдзень вярнуўся дамоў. Федзя прынёс пісьмо ад Л. Піша, што збіраецца пра мяне даць артыкул у "Славянскі прагляд". Прыслаў дзве цікавыя народныя македонскія песні, але без слоўніка баюся нават брацца за іх пераклад.
Заехаў каня напаіць андрэйкаўскі ляснік Бойка. Я з ім пазнаёміўся, яшчэ калі высякалі Барсукі і ён служыў у крывіцкага ляснога купца Гавэнды. Я тады часта з ім хадзіў у лес, памагаў вымяраць, а ён мне паказваў па розных сваіх прыкметах, дзе хто блукаў. Я глядзеў і нічога не заўважаў, і дзівіўся, як ён знаходзіў украдзеныя нашымі хутаранамі круглякі папяроўкі, шпалы ці калоды для пілоўкі. Ён расказваў пра няўмелае гаспадарнічанне вузлянскіх асаднікаў. Некаторыя збіраюцца прадаваць свае надзелы, бо і самі абяднелі, і дзеці іх ахамелі, здружыліся з вясковай галотай і ўжо гавораць не на сваёй, а на мужыцкай мове.
Вечарам наведаў Уладзіміра Скурку. У жонкі яго пазычыў альбом рэпрадукцый рамантычна-ўзнёслых карцін А. Гротгера і перакладзеную К. Пяткевічам кнігу Данелайціса "Поры года".
Ужо сонейка штодзень вышэй падымаецца ў неба,
Праменныя ўсмешкі свае пасылае застылай зямлі…
Паток гекзаметра неяк адразу ўцягнуў мяне ў сваю магутную эпічную плынь.
16/VIII
Сёння вярнуўся з Шлькаўшчыны, куды ездзіў на пару дзён. Шкада, што Паўлік даў мне водпуск, калі прыехала Лю з Варшавы. Зразумела, што, вярнуўшыся ў Вільню, я ўжо яе не застаў. Пайшоў у Закрэт. Апошні раз я ёй чытаў тут першыя лісты карэктуры "На этапах". Зараз у парку амаль нікога не было. Можа, таму, што збіралася на навальніцу. Я выйшаў на высокі бераг Віллі. Хмара пайшла стараной – на Звярынец, на Антокаль. У Закрэце гулка шумелі сосны. I мне здавалася, што шум іх – гэта гоман пількаўскіх лясоў, з якімі я толькі ўчора расстаўся. Дома ўзяўся за пераклад верша Путраманта "Ваенны парад".
Ішлі, закутыя ў сталь, за палкамі палкі,
Сцены вуліц апрануты былі ў гэбан,
I трохгранныя гузікі, быццам клыкі,
З гулам танулі ў гразь, бы ў адкрытае неба.
Ішлі наперад. Дрыжалі камяніц заломы,
У шыбы мокрыя біў бесперапынна гімн,
I, як п’яныя, званіцы ападалі з громам,
Разрываліся з громам набоі і дым.
Аж раптам змоўклі з гэтай віхурай шалёнай
I запалі ў зямлю разам з громам і стукам,
А на трыбуне дзесь паршывая варона
Скакала ды пела і ўздымала рукі.
20/VIII
Запар два дні пісаў і пісаў. Разлічыўся са сваімі даўгамі – лістамі, артыкуламі, рэцэнзіямі. Паспеў нават накідаць верш "Восень" і перакласці цудоўную "Іспанскую баладу" Э. Шыманскага.
Як і можна было прадбачыць, разгарэлася палеміка з хадэкамі ў сувязі з надрукаваннем у "Нашай волі" маіх двух крытычных артыкулаў на машараўскае "Падарожжа". "Шлях моладзі" адклікнуўся досыць правакацыйным адказам Я. Найдзюка, які ўзяў пад абарону М. Машару і "Не-старога" – Краўцова Макара, чый непрывабны партрэт я калісьці намаляваў у сваім вершы "Крытык".