Сёння прыехала Лю. Прызнацца, не спадзяваўся, што ёй дазволяць наведаць мяне. Тым большая была мая радасць, калі раптам пабачыў яе ў расчыненых дзвярах свайго пакоя, у якім, здаецца, аж пасвятлела ад яе ўсмешкі. Прывезла прывітанне ад Паўліка, прывезла шмат харошых навін. Пасля абеду мы пайшлі з ёю блукаць па атвоцкіх лясных завулках, якія крыху нагадваюць віленскі Антокаль, толькі там дрэвы больш высокія і расахатыя, а гэтыя – нейкія хваравітыя, быццам сюды забрылі не расці, а лячыцца. На адной з палянак – гара смецця, бітай цэглы, на другой – рознае ламачча. Ад чыгункі вецер нёс ахапкі гаркаватага дыму. На рагу вуліцы, захінуўшыся ад дажджу, драмалі асалавелы рамізнік і яго зацяганая кляча. Дождж і нас змусіў вярнуцца ў санаторый. Лю нават удалося дастаць сабе асобны пакойчык. Я ўжо тут жыву другі тыдзень, а не змог так, як яна, уладкавацца. I да гэтага часу мне перашкаджае мой сусед, а я яму, бо позна не кладуся спаць – чытаю, пішу. I так, сёння мы бадай што самыя шчаслівыя людзі ў Атвоцку, хоць заўтра зноў вернуцца штодзённыя клопаты, будуць трывожыць нас розныя нявырашаныя пытанні, і адно з іх – невялічкае, асабістае – калі мы сустрэнемся зноў?
8/I
Пшыбышэўскі піша, што мастацтва не мае ніякае мэты, з’яўляецца мэтай само ў сабе, з’яўляецца адбіццём абсалюту душы… Вельмі цьмянае і метафізічнае акрэсленне ролі мастацтва. У ім – не зародак жыцця, а зародак смерці мастацтва.
Зрабіў я недаравальнае глупства, калі ў пісьме бацькам напісаў, дзе лячуся. Тыя занепакоіліся. Папрасілі нашу вясковую настаўніцу Ф. Скурко, якая ехала ў Варшаву, наведаць мяне. Ні бацькі, ні яна, зразумела, не здагадваюцца, што сваёй мітуснёй, звязанай з наведваннем мяне, маглі толькі памагчы розным маім няпрошаным апекунам і тут мяне непакоіць. I ніяк ім гэтага не вытлумачыш. I так наша настаўніца, відаць, пакрыўдзілася, што я не зусім ветліва яе сустрэў.
За апошнія дні амаль апусцеў наш санаторый "Брыюс". Засталося толькі з дзесятак чалавек хворых. Здароўем чуюся крыху лепш. Пачаў пісаць заключную – сёмую – частку "Нарачы". Чарнавікі, каб не згубіліся, перасылаю ў Вільню. У сувязі з набліжэннем сотай гадавіны з дня смерці А. С. Пушкіна пачаў перакладаць для "Беларускага летапісу" яго вершы, якія помніў: "Анчар", "Вязень", "Я помнік збудаваў…".
Чамусьці нядзеля здаецца мне самым доўгім днём…
9/I
Мае суседзі збіраюцца на Касцельную да вядомага тут фатографа Абрамава. Запрашаюць і мяне. Дзе гэта Касцельная вуліца? Сустрэлі групу гімназістак. Пэўна, прыехалі некага наведаць. З кветкамі. Гоману ад іх – на ўсю вуліцу. Успомніў, што трэба купіць шкарпэткі, а то пачынаю ўжо свяціць голымі пятамі. На Лукішках навучыўся цыраваць, але гэта – дужа марудная работа. Куды прасцей, як рабіў калісьці, замазаць чарнілам пяту. Толькі зараз ужо не выпадае, не салідна, хоць і цяпер нічога ў маім жыцці не змянілася. Жыву бабылём. Няма калі займацца асабістым жыццём. Ды яго няма ні ў кога з маіх блізкіх сяброў.
Абапал дарогі пайшлі падгалістыя сосны, праз якія дзьмуў золкі вецер.
Аб чым жа гэта гавораць мае суседзі? А, пра Лёдзю Галяму. Хоць бы раз паглядзець на яе. Але цяжка дастаць на яе выступленні білет, і білеты – дарагія. Што ж, неяк абыдземся і без гэтай кабарэтнай зоркі.
У фае санаторыя – акварыум. У ім няспынна снуюць залацістыя рыбкі, быццам шукаюць выхаду са свайго мікраскапічнага мора. Пакуль што і наш свет, у якім жывём, мала чым адрозніваецца ад акварыума. Толькі гэты – лягчэй разбіць. У пакоі дзьме праз неацепленыя вокны. Узяўся за верш:
Здраджаю часта рыфме-богу.
За гэта, знаю, чорт мяне
Падхопіць некалі на рогі
Або павесіць на сасне…
Потым узяўся перакладаць верш К. Уейскага, якога ў нас, здаецца, акрамя Я. Купалы, мала хто і ведае. Верш гэты называецца "Віірег Лшпіпе ВаЬііопіз", да якога я ўсё не магу падабраць ключа. У ім ёсць страшныя словы, здаецца, са 136-га псалма: "Блажен, кто возьмет н разобьет твонх младенцев о камень". I гэта называецца "Свяшчэнным пісаннем"! Самае дзіўнае, што некаторыя пракляцці, якія сустракаем там, можна яшчэ і сёння сустрэць у нашым фальклоры і нават – пачуць.
На калідоры нехта галёкае па тэлефоне:
– Гэля! Гэлюня!.. Ты чуеш? Буду заўтра чакаць цябе на вакзале… Ты чуеш?
I на тым свеце можна пачуць.
10/I
Мой сусед па стале заўсёды падчас абеду настаўляе радыёпрыёмнік на Берлін і слухае перадачы на нямецкай мове. Цяжка адгадаць, якіх поглядаў гэты чалавек. Побач з самымі рэакцыйнымі газетамі і часопісамі я ў яго бачыў і творы Горкага, Шльняка, Эрэнбурга. Ён на год дзесяць старэйшы за мяне. Часамі, як і ўсе старэйшыя, любіць павучаць. Сёння за абедам:
– Трэба больш за ўсё асцерагацца залежнасці ад чалавека, якая можа атруціць жыццё… Вы яшчэ, пане, мала ведаеце свет… Раю пачытаць Дастаеўскага…
Чаму Дастаеўскага?..
Пад вечар прыехала нейкая рыжавалосая высокая студэнтка варшаўскай кансерваторыі. Відаць, яна разбудзіла ў салоне старога "Шрэдэра", які грымеў аж да позняй ночы. Аж дзіва, што ў ім столькі яшчэ таілася гукаў.
19/I